Vikipediya ?

Özbək dili

Özbək dili (özbəkcə: Oʻzbek tili, Oʻzbekcha və ya Oʻzbek turkchasi) — özbəklərin dili.Özbəkistannın dövlət dili, türk dillərinin cənubi–şərq və ya karluq qrupuna daxildir. Bu dildə danışanlar əsasən Özbəkistanda, qismən Əfqanıstanda, Tacikistanda, Qırğızıstanda, Qazaxıstanda, TürkmənistandaRusiyada da yaşayırlar. Müxtəlif dialektləri vardır.

Özbək türkçəsi
Orijinal adı Oʻzbek tili, Ўзбек тили (/ozbek/)
Ölkələr Özbəkistan22 646 900 (2010)
Əfqanıstan2 900 000 (2010)
Tacikistan1 020 820 (2010)
Qırğızıstan772 600 (2009)
Qazaxıstan435 833 (2009)
Türkmənistan389 500 (1995)
Rusiya273 451 (2010)
Çin və s.
Rəsmi status Özbəkistan
Əfqanıstan (regional)
Tənzimləyən təşkilat Əlişir Nəvai adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu
Danışanların ümumi sayı ≈ 28 500 000 (2010)
50
Təsnifatı
Kateqoriya Avrasiya dilləri

Altay dilləri

Türk dilləri
Qarluq dilləri
Qıpçaq dilləri
Oğuz dilləri
Yazı latın əlifbası, kiril əlifbası, ərəb əlifbası ()
Dil kodları
QOST 7.75–97 узб 710
ISO 639-1 uz
ISO 639-2
ISO 639-3 uzb, uzn, uzs
Dilin strukturlarının dünya atlası
ABS ASCL 4306
IETF uz
Glottolog
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Özbək dilinin təşəkkülündə qıpçaq, oğuz, karluq və uyğur tayfa birliklərinin dialektləri iştirak etmişdir.

Özbək dili, xarakterik baxımdan digər Türk ləhçələrindən fərqli xüsusiyyətlərə sahibdir. Səs uyğunlaşmasının olmaması

və özündə Karluk, Qıpçaq və Oğuz ağızlarından ünsürləri saxlayan tək Türk ləhcəsi olması, bu fərqliliklərdən

bəziləridir.

  • Özbək dilinin kiril qrafikalı əlifbası :
А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Л л М м Н н О о
П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц
Ч ч Ш ш Ъ ъ Ь ь Э э Ю ю Я я Ў ў
Қ қ Ғ ғ Ҳ ҳ
  • Özbək dilinin latın qrafikalı əlifbası :
A a B b D d E e F f G g H h I i
J j K k L l M m N n O o P p Q q
R r S s T t U u V v X x Y y Z z
Oʻ oʻ Gʻ gʻ Sh sh Ch ch ʼ

Mündəricat

Mənbə

  • ASE, VII cild, Bakı, 1983, səh. 403

Qeydlər

  1. Özbəkistan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin (qısa ) 1 yanvar 2010-cu il tarixinə verdiyi rəsmi məlumata əsasən bu ölkə əhalisi 28001443 nəfər, etnik özbəklərin sayı isə 22878120 nəfər olmuşdur (Mənbə: Узбеки. Ответственные редакторы - З. Х. Арифханова, С. Н. Абашин, Д. А. Алимова. Институт этнологии и антропологии имени Н.Н. Миклухо-Маклая РАН; Институт истории АН Республики Узбекистан. Издательство “Наука”, Москва, 2011, стр. 53-64. – ISBN 978-5-02-036991-7). ÖRDSK bu rəqəmləri əsasında hesablamışdır (Mənbə: Узбеки. Ответственные редакторы - З. Х. Арифханова, С. Н. Абашин, Д. А. Алимова. Институт этнологии и антропологии имени Н.Н. Миклухо-Маклая РАН; Институт истории АН Республики Узбекистан. Издательство “Наука”, Москва, 2011, стр. 53-64. – ISBN 978-5-02-036991-7). 1989-cu il siyahıyaalınması zamanı Özbəkistanda nəfər əhali qeydə alınmış, onlardan nəfəri etnik özbəklər olmuşdur. Siyahıyaalınma zamanı etnik özbəklərdən . Beləliklə bütün ölkədə etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq özbək dilində ana dili olaraq 14128089 nəfər, ikinci dil olaraq isə 810718 nəfər danışırdı (iki göstərici üzrə toplam 14938807 nəfər və ya bütün ölkədə yaşayan 19810077 nəfər əhalinin 75.410141%-i); bütün ölkədə etnik özbəklərdən toplam 13999556 nəfər (və ya etnik özbək əhalinin 98.989434%-i) ana dili və ikinci dil olaraq özbək dilində danışırdı. ÖRDSK 2010-cu ilin əvvəli üçün etnik özbəklərin, həmçinin digər xalqlardan nə qədərinin ana dili və ikinci dil olaraq olaraq özbək dilində danışdığı haqqında təxminini yayımlamamışdır. Özbək dilində danışanların etnik özbəklər içində nisbətini (98.989434%-i) 1989-cu ildə həyata keçirilmiş siyahıyaalınmaya uyğun olaraq qəbul etsək, 1 yanvar 2010-cu il tarixinə etnik özbəklərdən 22646921 nəfərin ana və ikinci dil olaraq özbək dilində danışdığını təxmin etmək münkündür və bu bütün ölkədə özbək dilində danışanların minimum sayı hesab edilə bilər.
  2. 21-30 sentyabr 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Tacikistanda etnik özbəklərin sayı 1054726 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 1020820 nəfər (özbəklər 926344 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 903211 nəfər, laqaylar 65555 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 60392 nəfər, qonqratlar 38078 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 37831 nəfər, durmənlər 7608 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 7565 nəfər, qataqanlar 7601 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 7552 nəfər, barlaslar 5271 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 0 nəfər, yüzlər 3798 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 3798 nəfər, minqlər 268 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 268 nəfər, kesamirlər 156 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 156 nəfər, semizlər 47 nəfər – onlardan öz millətinin dilini ana dili hesab edənlər 47 nəfər), tacik dilini ana dili hesab edənlər 22043 nəfər (özbəklərdən 21999 nəfər, laqaylardan 35 nəfər, qonqratlardan 5 nəfər, barlaslardan 4 nəfər), rus dilini ana dili hesab edənlər 867 nəfər (özbəklərdən 866 nəfər, laqaylardan 1 nəfər), digər dilləri ana dili hesab edənlər 10996 nəfər (özbəklərdən 268 nəfər, durmənlərdən 43 nəfər, laqaylardan 5127 nəfər, qonqratlardan 242 nəfər, qataqanlardan 49 nəfər, barlaslardan 5267 nəfər) olmuşdur. Siyahıyaalınmada durmənlərin, laqayların, qonqratların, qataqanların, barlasların etnik və dil baxımdan qeyri-özbək kimi qeydə alındıqlarını nəzərə alaraq ehtimal etmək olar ki, 10996 nəfə olaraq görünən üçüncü kateqoriyada olanların əksəriyyəti ana dilini özbək dili olaraq göstərmişdir. 2010-cu il siyahıyaalınmasında özbək dilini ana dili hesab edən ancaq digər etnik qruplara daxil olan şəxslərin sayı haqqında məlumatlar yayımlanmamışdır, baxmayaraq ki bu göstərici üzrə tacik və rus dillərinə aid məlumatlar yayımlanmışdır. Beləki, 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən ölkədə qeydə alınmış 7564502 nəfərdən 7498938 nəfəri öz xalqının dilini, qalan əhalidən isə 27809 nəfəri öz xalqının dilini yox tacik dilini, 7851 nəfəri rus dilini, 29904 nəfəri isə digər dilləri ana dili olaraq göstərmişdir. Ehtimal etmək olar ki, ikinci ən çox danışılan dil olan özbəkcəni digər etnik qrupların nümayəndlərindən olan insanlar (əslində özbəklərin sub-etnik qurupları olan ancaq siyahıyaalınmada ayrı göstərilmiş, 29904 nəfərin içərisnində hesablanılmış və ümumi sayları 10728 nəfər olan durmənlərdən, laqaylardan, qonqratlardan, qataqanlardan və barlaslardan başqa geridə qalan 19176 nəfər nəzərdə tutulmalıdır) da ana dili olaraq siyahıyaalınma zamanı göstərmişdirlər və bu say 29904 nəfərin içərisinə daxil edilmişdir. Bütün qeyd edilmiş məlumatlar üçün istinad olaraq bax: Барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2010. Ҳайати миллӣ, донистани забонҳо ва шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди III. Ҳайати таҳририя: Муҳаммадиева Б.З. – Раиси ҳайати таҳририя, Шокиров Ш.Ш., Асоев А.Р., Норов К.Д., Бойматов К.Ф., Гукасова Т.П., Абдуллоев М.А., Жданова Л.В. Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Душанбе, 2012, саҳ. 12-16
  3. 24 mart 1999-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Qırğızıstanın de-yuri əhalisi nəfər idi, əhalinin nəfəri öz etnik mənsubiyyətini özbək olaraq göstərmişdir. Yenə həmin siyahıyaalınmaya əsasən etnik özbəklərin nəfəri (və ya 32514%-i) ana dili olaraq özbək dilini göstərmişdir. Bütün ölkədə isə müxtəlif etnoslardan (yalnız nəfər ana dilinin hansı dil olduğunu qeyd etmişdir) toplam nəfər (və ya ana dilini göstərənlərin 14.47587%-i) ana dilinin özbək dili olduğunu göstərmişdir.; 24 mart-2 aprel 2009-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Qırğızıstanın de-yuri əhalisi 5362793 nəfər olmuşdur, bütün etnik qruplardan ana dilinin hansı dil olduğunu bildirmiş 3830556 nəfər qırğız dilini, isə özbək dilini ana dili kimi göstərmişdir (və ya digər mənbə: ). İstinad olaraq bax: Перепись населения и жилищного фонда Киргизской Республики 2009 г. Книга 1. Основные социально-демографические характеристики населения и количество жилищных единиц: 2009, Бишкек: ОАО Учкун.
  4. 25 fevral-6 mart 2009-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Qazaxıstan əhalisi 16009597 nəfər, onlardan etnik özbəklər 456997 nəfər, etnik özbəklərdən öz xalqının dilini ana dili hesab edənlər isə 435833 nəfərdir. İstinad olaraq bax:
  5. na əsasən Beləliklə bütün ölkədə etnik özbəklərdən toplam 303592 nəfər (və ya etnik özbək əhalinin 95.669848%-i) ana dili və ikinci dil olaraq özbək dilində danışırdı. 10-21 yanvar 1995-ci il siyahıyaalnmasına əsasən Türkmənistanın de-yuri əhalisi 4437570 nəfər, onlardan etnik özbəklər isə olmuşdur; onlardan 2423 nəfər rus dilini ana dili hesab edirdi, ana dili olaraq rus dilindən qeyri dillərdə danışan etnik özbəklərin sayı haqqında məlumatlar verilməmişdir. Özbək dilində danışanların etnik özbəklər içində nisbətini (95.669848%-i) 1989-cu ildə həyata keçirilmiş siyahıyaalınmaya uyğun olaraq qəbul etsək, 1995-ci ildə siyahıyaalınma tarixində etnik özbəklərdən 389481 nəfərin ana və ikinci dil olaraq özbək dilində danışdığını təxmin etmək münkündür.
  6. 14-25 oktyabr 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Rusiyanın de-yuri əhalisi nəfər idi, onlardan nəfər siyahıyaalınma zamanı etnik mənsubiyyətini göstərmişdir ki, onlardan da nəfəri etnik özbəklər olmuşdur. 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq özbək dilində danışa bilənlərin sayı nəfər idi.

İstinadlar

  1. Əfqanıstan İslam Respublikasının 4 yanvar 2004-cü ildə qəbul edilmiş konstitusiyasının I bölmə, XVI maddəsində yazılıb: Ölkədə puştu, dari, özbək, türkmən, bəluc, paşayi, nuristani, pamiri, ərəb və digər dillərdə danışılır, puştu və dari dilləri dövlətin rəsmi dilidir. Özbək, türkmən, bəluc, paşayi, nuristani və pamiri dilləri danışanlarının çoxluq təşkil etdikləri yerlərdə puştu və dari dillərindən sonra üçüncü rəsmi dil hesab edilirlər. Mənbə: / in
  2. ASE, VII cild, Bakı, 1983, səh. 403
  3. Erdem,KONUR,"",Turkoloji.cu.edu.tr

Xarici keçidlər

Həmçinin bax

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019