Yəhya Hilmi Əfəndi (osman. يحيى حلمى افندى, türk. Yahya Hilmi Efendi; 1833[1], İstanbul[1] – 23 noyabr 1907[1], İstanbul[1]) — Osmanlı xəttatı. Nəsx xəttində yüksək ustalığı ilə seçilən Yəhya Hilmi Əfəndinin adı dövrünün iki böyük nəsx ustası olan Qazəsgər Mustafa İzzət Əfəndidən və Mehmed Şövqi Əfəndidən sonra yad edilmişdir. Onların formalaşdırdığı klassik üslub fonunda Yəhya Hilmi Əfəndi özünəməxsus ifadə tərzi ilə diqqət çəkmişdir.[2]
| Yəhya Hilmi Əfəndi | |
|---|---|
| türk. Yahya Hilmi Efendi | |
| Doğum tarixi | 1833[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 23 noyabr 1907[1] (73–74 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Fəaliyyəti | xəttat, yazıçı |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Yəhya Hilmi Əfəndi əvvəllər yeniçəri olmuş, Yeniçəri Ocağı ləğv edildikdən sonra isə kağızçılıqla məşğul olmuş Dalkılıçlı Hacı Həlil ağanın oğludur. 1833-cü ildə ömrünün böyük hissəsini keçirəcəyi İstanbulun Fatih səmtində anadan olmuşdur. İlk təhsilini başa vurduqdan sonra Bəyəzid və Sultan Əhməd məscidlərində vəzifə icra edən Əhməd Hazım Əfəndidən 1864-cü ildə icazə almışdır. Hələ sıbyan məktəbində oxuduğu dövrdə ilk olaraq Mehmed Haşim Əfəndidən xətt dərsləri almış, istedadını erkən yaşda fərq edən müəlliminin vəfatına qədər məşq dərslərini davam etdirmişdir.[3]
Oğlunun bildirdiyinə görə, Haşim Əfəndi Yəhya Hilminin xətt sahəsindəki qabiliyyətini yüksək qiymətləndirmiş, ömrünün son günlərində ağır xəstə olduğu halda belə xidmətçilərinə onun gəlişi zamanı yalnız Yəhya Hilmini yanına buraxmalarını tapşırmış və bu vəziyyətdə belə ona yazı məşqləri etdirmişdir. Lakin Haşim Əfəndinin Yəhya Hilmi on iki yaşında ikən vəfat etməsindən sonra, təhsilini Darüt-tıbatül-amirə müəssisəsinin musəhhihi Həlil Zühdi Əfəndinin yanında davam etdirmişdir. Yazdığı "Hilyəyi-səadət" əsəri ilə 29 may 1847-ci il tarixində icazə almışdır. Daha sonralar, 1862–1863-cü illərdə yazdığı "Hilyeyi-şərifə"də əvvəlcə Mehmed Haşim Əfəndidən, ardınca isə Darüt-tıbaatül-amirə musəhhihi Həlil Zühdidən dərs aldığını açıq şəkildə qeyd etmişdir. Həlil Zühdi Əfəndi 29 may 1847-ci il tarixində ona rəsmi icazə vermişdir.[3]
Yəhya Hilmi Əfəndi ibtidai təhsilini tamamladıqdan sonra, 15 yaşında ikən 17 fevral 1848-ci il tarixində Babı-Sərəsgəridə Nizamiyyə Jurnal Qələminə məmur kimi qəbul edilmişdir. 10 avqust 1850-ci il tarixində ona təyin edilən iyirmi beş quruş maaş sonralar mərhələli şəkildə artırılmış və 14 sentyabr 1876-cı il tarixində iki min quruş maaşla Jurnal Qələmi müməyyizliyinə təyin edilmişdir. 14 mart 1880-ci il tarixində Tənqihatı-Ümumiyyədə maaşı min altı yüz quruşa endirilmiş və Piyada Dairəsinin üçüncü şöbəsinin jurnal hissəsinə müməyyiz təyin olunmuşdur. 12 oktyabr 1898-ci il tarixində isə birinci hissə müməyyizliyinə yüksəldilmiş, maaşı iki min iki yüz quruşa çatdırılmışdır. Sonrakı dövrdə Jurnal Qələminin müdiri vəzifəsini icra etmişdir. 20 noyabr 1873-cü il tarixində salis, 22 sentyabr 1887-ci il tarixində saniyə sinfi sanisi, daha sonra isə ula sinfi sanisi rütbələri ilə təltif olunmuşdur.[4]
Onun oğlu Babı-Sərəsgəriyyədə çalışan Xəlil Naim Əfəndi, nəvəsi isə rəssam Güzin Durandır. Süleymaniyə səmtində yerləşən və Yəhya Hilmi Əfəndidən miras qalan evi günümüzdə muzey kimi fəaliyyət göstərir.[5]
Dövlət qulluğunda çalışdığı dövrdə qəfil bədən ağrısı hiss etmiş və iflic keçirmişdir. Nəqliyyat vasitəsi ilə Bozdoğan kəməri yaxınlığında yerləşən evinə aparılmış, xəstəliyi əsas gətirilərək əlli səkkiz illik dövlət xidmətindən uzaqlaşdırılmışdır.[6] Müalicə olunsa da, səhhəti yalnız qismən yaxşılaşmış, xətt sənəti ilə məşğul olmaq istədiyi halda buna fiziki cəhətdən gücü çatmamış və qələm ilə kağızı kənara qoymağa məcbur olmuşdur. Bir müddət sonra xəstəliyi ağırlaşmış və 23 noyabr 1907-ci il tarixində sübh çağı vəfat etmişdir. Süleymaniyyə məscidində dəfn olunmuşdur.[4]
İbnüləmin Mahmud Kamal İnalın nəql etdiyinə görə, Yəhya Hilmi Əfəndi vəfatından üç il əvvəl, 25 dekabr 1904-cü il tarixində evində keçirilən görüş zamanı dövlət xidmətində Babı-Sərəsgəriyyəyə daxil olduğu vaxtdan etibarən əlli səkkiz il fasiləsiz çalışdığını, bu xidmətin əvəzində bir yadigar qoymaq istədiyini bildirmişdir. Bu məqsədlə Hindistandan xüsusi kağız gətizdirmiş, bir il yarım ərzində bir "Qurani-Kərim" nüsxəsi yazmışdır. Əsərin bəzədilməsi Kağıtçılar Kətxudası Hacı Əhməd Əfəndi tərəfindən həyata keçirilmiş, tamamlandıqdan sonra isə Babı-Sərəsgəriyyəridə yerləşən məscidə qoyulmuşdur. Yəhya Hilmi Əfəndi bu müshəfin oxuyanların ruhuna bir "Fatihə" hədiyyə edəcəyinə ümid etdiyini ifadə etmişdir. Hətta Sərəsgər Rza Paşanın xahişi ilə onun üçün ayrıca bir müshəf yazmağa başlamış, lakin bunu tamamlamadan vəfat etmişdir. Dövrün mətbuatında onun son əsərinin böyük ölçülü bir yazı üzərində "Qurani-Kərim"in iyirmi birinci cüzündə yarımçıq qaldığı qeyd edilmiş, davamını isə Əhməd Rafət Əfəndinin tamamladığı bildirilmişdir. Yəhya Hilmi Əfəndi altmış yaşdan sonra incə yazı yaza bilmədiyini, buna görə də son müshəfi qalın nəsx xətti ilə tərtib etdiyini, ömrü boyu sifariş edilməyən yazıları yazmadığını, lakin istəyənlərə məmnuniyyətlə əsər verdiyini vurğulamışdır. Onun öz ifadəsinə görə, bu vaxta qədər iyirmi beş müshəf yazmağa müvəffəq olmuşdur.[7]
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 https://islamansiklopedisi.org.tr/yahya-hilmi-efendi.
- ↑ Alparslan, Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. Yapı Kredi Yayınları. 2016. səh. 89.
- ↑ 1 2 Mahmud, İbnülemin; İnal, Kemal. (türk). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. 1970. səh. 463.
- ↑ 1 2 Mahmud, İbnülemin; İnal, Kemal. (türk). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. 1970. səh. 463–464.
- ↑ Derman, M. Uğur. Sabancı Koleksiyonu. Akbank Yayınları. 1995. səh. 138.
- ↑ Derman, M. Uğur. Sabancı Koleksiyonu. Akbank Yayınları. 1995. səh. 306.
- ↑ Mahmud, İbnülemin; İnal, Kemal. (türk). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. 1970. səh. 464–468.