Xalis aktiv dəyəri (ing. Net asset value, qısaca NAV) — bir müəssisənin və ya investisiya fondunun aktivlərinin ümumi dəyərindən öhdəliklərinin çıxılması nəticəsində əldə edilən maliyyə göstəricisidir. Bu göstərici xüsusilə açıq tipli fondlar, qarşılıqlı fondlar, hedc fondlar və vençur kapitalı fondlarının dəyərinin müəyyən edilməsində geniş istifadə olunur.[1][2] Belə fondların payları adətən ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birja Komissiyası (SEC) tərəfindən qeydiyyata alınır və investorlar bu payları adətən xalis aktiv dəyərinə əsasən alır və ya geri qaytarırlar.[3]
Xalis aktiv dəyəri həmçinin fondlarda yerləşdirilmiş əsas investisiyaların investorlar tərəfindən qiymətləndirilməsi üçün mühüm göstəricidir.[4] Bu göstərici bəzi hallarda müəssisənin balans dəyəri və ya səhmdar kapitalı ilə eyni məna daşıya bilər. NAV ya bütün kapitalın ümumi dəyərini ifadə edir, ya da dövriyyədə olan səhmlərin sayına bölünərək hər səhmə düşən xalis aktiv dəyəri kimi hesablanır.[5]
Xalis aktiv dəyərinin hesablanması fond mühasibatlığı (ing. fund accounting) adlanan mühasibat sisteminin bir hissəsidir. Bu sistem investisiya fondlarına daxil olan və çıxan maliyyə kapitalı, investisiyaların alqı-satqısı, gəlirlər, zərərlər və fondun əməliyyat xərclərini izləmək üçün istifadə olunur. Müasir fond mühasibatlığı sistemləri adətən mürəkkəb kompüter proqramları vasitəsilə idarə edilir.[6]
Fondun aktivləri və digər maliyyə göstəriciləri müəyyən dövrlərlə qiymətləndirilir. Bu qiymətləndirmə fondun növündən və tətbiq olunan tənzimləmə qaydalarından asılı olaraq gündəlik, həftəlik və ya aylıq həyata keçirilə bilər. Dünyada xalis aktiv dəyərinin hesablanması üçün vahid qiymətləndirmə üsulu mövcud deyil; istifadə olunan metodlar ölkənin qanunvericiliyindən, mühasibat standartlarından və qiymətləndirmənin məqsədindən asılı olaraq dəyişə bilər.[7]
Məsələn, ABŞ-da qeydiyyatdan keçmiş açıq tipli fondlarda investisiyaların dəyəri adətən hər iş günü Nyu-York Fond Birjası açıq olduqda müəyyən edilir və qiymətləndirmə bağlanış qiymətlərinə əsasən aparılır. Bu proses adətən saat 16:00-da (Şərqi ABŞ vaxtı ilə) həyata keçirilir.
Bəzi pul bazarı fondlarında isə investisiyaların qiymətləndirilməsi bazar dəyərinə deyil, amortizasiya olunmuş maya dəyərinə əsasən aparıla bilər. Bu üsul hesablamaların sadələşdirilməsi və sabitliyin qorunması məqsədilə tətbiq olunur.[8]
Qiymətləndirmə prosesi tamamlandıqdan və bütün mühasibat yazılışları aparıldıqdan sonra fondun maliyyə məlumatları yekunlaşdırılır və bu məlumatlar əsasında hər səhm üçün xalis aktiv dəyəri hesablanır.
Xalis aktiv dəyəri ən çox açıq tipli fondların fəaliyyətində istifadə olunur. Bu fondlarda investorlar arasında səhm alqı-satqısı birbaşa bazarda baş vermir. Əvəzində fond yeni investorlar üçün səhm buraxır və investisiya geri çəkildikdə həmin səhm və payları geri alır.[9][10][11]
Belə fondlarda səhm qiyməti fondun xalis aktiv dəyərinə əsasən müəyyən edilir. Bu üsul yeni investorların fondun aktivlərində ədalətli pay əldə etməsinə və investisiyanı geri çəkən investorların fondun dəyərinə uyğun məbləğ almasına imkan verir.
Məsələn, əgər bir fondun xalis aktiv dəyəri 200 milyon ABŞ dolları və dövriyyədə 1 milyon səhm varsa, bu halda hər səhmə düşən NAV 200 dollar olacaq. Əgər investor həmin gün fonda 40 milyon dollar sərmayə qoyarsa, o zaman ona 200 min səhm veriləcək. İnvestorun sərmayəsindən sonra fondun ümumi xalis aktiv dəyəri 240 milyon dollara yüksələcək.
Bu halda investor fondun ümumi dəyərinin təxminən altıda bir hissəsinə sahib olacaq. Sonradan fondun dəyəri dəyişərsə, investorun payı da həmin nisbətdə dəyişəcək.[12][13][14]
Qapalı tipli fondlarda vəziyyət fərqlidir. Bu fondların səhmləri investorlar arasında açıq bazarda alınıb-satılır və qiymət birbaşa bazar tələbi və təklifi ilə müəyyən edilir. Bu səbəbdən fondun səhm qiyməti onun xalis aktiv dəyəri ilə tam uyğun gəlməyə bilər.
Bir çox hallarda qapalı tipli fondların səhmləri bazarda NAV-dan aşağı qiymətə ticarət olunur. Bunun səbəbi investorların gözləntiləri, bazar riskləri və fondun gələcək performansı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik ola bilər.[15][16]
Xalis aktiv dəyəri investorlar üçün mühüm analitik göstəricidir. Bu göstərici aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə olunur:[17]
- fondun real maliyyə vəziyyətini qiymətləndirmək
- investisiya qərarları qəbul etmək
- fondun bazar qiyməti ilə daxili dəyərini müqayisə etmək
- investisiya portfelinin səmərəliliyini təhlil etmək
Xüsusilə hedc fondlar və vençur kapitalı fondlarında NAV investorların paylarının və fondun ümumi aktivlərinin dəyərinin hesablanmasında əsas rol oynayır.[18]
- ↑ "Net Asset Value". Corporate Finance Institute (ingilis). İstifadə tarixi: 21 dekabr 2022.
- ↑ "Net Asset Value | Investor.gov". www.investor.gov. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2022.
- ↑ "Net Asset Value | Investor.gov". www.investor.gov. İstifadə tarixi: 3 yanvar 2023.
- ↑ "REIT Valuation Methods: Unearthing Hidden Gems". Reitlog.com. 15 noyabr 2023. İstifadə tarixi: 19 iyun 2025.
- ↑ Raymond James. "Glossary of Investment Terms". raymondjames.com. 9 avqust 2011.
- ↑ "A Guide To Understanding Mutual Funds" (PDF). Investment Company Institute.
- ↑ "SEBI Modifies NAV value rules for mutual Funds - Economic Times". The Economic Times.
- ↑ "The Importance of Net Asset Value (NAV) Within Closed-End Funds". Closed-End Fund Association. İstifadə tarixi: 21 dekabr 2022.
- ↑ "1QIS 2 - Operational Risk Loss Data – 4 May 2001," Bank of International Settlements.
- ↑ Daniel Strauss. "Morgan Stanley reportedly fires or places on leave at least 4 traders while investigating millions in hidden losses | Markets Insider". Business Insider. 29 noyabr 2019.
- ↑ Eugene Ingoglia; Todd Fishman; Mark Daniels. "Amid falling markets, valuation challenges and mis-marking fraud risks rise". Investigations Insight. 22 aprel 2020. 28 sentyabr 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 noyabr 2020.
- ↑ Aziz Abdel-Qader. "Morgan Stanley Names Two New Heads for FX Options Desk; Silverman and Jeurissen are replacing Thiago Melzer, who was fired in November amid allegations of mismarking securities". Finance Magnates. 31 yanvar 2020.
- ↑ George J. Benston. "Fair-value accounting: A cautionary tale from Enron". Journal of Accounting and Public Policy. 25 (4). iyul–avqust 2006: 465–484. doi:10.1016/j.jaccpubpol.2006.05.003.
- ↑ Kent Oz (2009). "Independent Fund Administrators As A Solution for Hedge Fund Fraud," Fordham Journal of Corporate & Financial Law.
- ↑ Scharfman, Jason. Hedge Fund Governance: Evaluating Oversight, Independence, and Conflicts. Academic Press. 2014. ISBN 978-0-12-802512-3 – Google Books vasitəsilə.
- ↑ Katie Benner. "Pulling the veil on the veil pullers". Fortune. 9 may 2011.
- ↑ Atanasov, Vladimir A.; Merrick, Jr; Schuster, Philipp. "Mismarking Fraud in Mutual Funds" (ingilis). 11 iyul 2019. SSRN 3395430.
- ↑ Atanasov, Vladimir A.; Merrick, Jr; Schuster, Philipp. "Mismarking Fraud in Mutual Funds" (ingilis). 11 iyul 2019. SSRN 3395430.