Xıdır Nəbi (azərb. Xıdır Nəbi, tal. Хыд(ы)р Нəби, Хыз(ы)р Нəби/Xydyr Nəbi,Кырди зоə/Kyrdi zoə) və ya Kırdı zoə (tal. Кырди зоə/Kyrdi zoə) Azərbaycan[1][2] və talış mifologiyasında mühüm yer tutan mifoloji obraz.
| Xıdır Nəbi | |
|---|---|
| tal. Kyrdi zoə | |
| Cinsi | kişi[d] |
Tovuz bölgəsinin azərbaycanlı əhalisi arasında Xıdır Nəbi bolluq və bərəkət himayədarı, həmçinin Novruz bayramının müjdəçisi hesab olunmuşdur. Xalq inanclarına görə, onun gəlişindən sonra təqvimdə ardıcıl olaraq "yalançı çərşənbələr", daha sonra isə bayrama qədər dörd əsas çərşənbə qeyd olunmağa başlanmışdır. Yerli təsəvvürlərdə Xıdır Nəbinin gəlişi ilə sərt qış şaxtalarının mülayim yaz havası ilə əvəz olunduğu, torpağın qış yuxusundan oyandığı qəbul edilmişdir. Qışın sonuna doğru icra edilən mərasimlərin məqsədi təbiətin oyanışını sürətləndirməkdən ibarət olmuşdur. Xıdır Nəbinin şərəfinə keçirilən mərasimlərdə xüsusi yeməklər hazırlanmışdır: əriştə bişirilmiş, buğda və qarğıdalıya müxtəlif ədviyyatlar qatılaraq qarışıq üyüdülmüş, əldə edilən undan doşab əlavə olunmaqla xüsusi şirniyyat növü hazırlanmışdır.[3]
Talış xalq təqvimində Xıdır Nəbi ilə bağlı mərasim dövrü jolə çılə ilə rukə çılə arasındakı keçid mərhələsinə təsadüf etmişdir. Bu mərhələ adətən 7–10 gün davam etmiş, həmin günlərin dördü jolə çılənin sonuna, qalan hissəsi isə rukə çılənin əvvəlinə düşmüşdür. Çılə şəv bayramından sonrakı gün talış təqvimində ilin son fəsli olan qışın (zımıston) başlanğıcı hesab edilmişdir.[4][5]
Talış ənənəsində qış mövsümü dörd mərhələyə bölünmüşdür. İlk qırx gün jolə çılə ("böyük çillə", talış dilinin mərkəzi dialektində pilə çılə) adlandırılmışdır. Ondan sonrakı iyirmi gün rukə çılə ("kiçik çillə") kimi tanınmışdır. Üçüncü mərhələ müxtəlif adlarla məlum olmuşdur. Azərbaycanda yaşayan talışlar təjə zımıston ("boş qış") və siyo zımıston ("qara qış"), İranda yaşayan talışlar isə aftab bahud adlandırılmışdır. Qışın son on günü ya xüsusi ad daşımamış, ya da idəvə ("bayramqabağı ərəfə") adlandırılmışdır. Bu dövr yeni ilin başlanğıcı hesab edilən Navuz bayramından əvvəlki mərhələ kimi qiymətləndirilmişdir.[6]
Rəvayətlərdə Xıdır Nəbinin (Xızır peyğəmbər) sürüsü ilə birlikdə on gün müddətinə meşəyə getdiyi, orada qar altında qaldığı, bu müddətdə isinən torpağın canlanaraq onu yenidən həyata qaytardığı bildirilmişdir. Xıdır Nəbinin şərəfinə keçirilən “Xıdırı id” bayramı talışların dini təqvimində əsas mərasimlərdən biri hesab edilmişdir. Bayram süfrəsinin əsas yeməyi "pışta" adlandırılmış, bu yemək buğda dənələri, noxud, günəbaxan tumu və balqabaq toxumunun üyüdülmüş qarışığından hazırlanmışdır.[7][8]
Talış folklor nümunələrindən birində Xıdır Nəbinin ölümsüzlük mənbəyini axtarmaq üçün səfərə çıxdığı və əbədi həyatla əlaqələndirildiyi qeyd olunmuşdur. Rəvayətdə onun dirilik suyu əldə etdiyi və insanları da ölümsüz etmək məqsədilə həmin sudan onların üzərinə səpmək istədiyi bildirilmişdir. Bu vəzifəni qarğaya həvalə etdiyi, lakin qarğanın suyu öz üzərinə səpməyə cəhd göstərərkən dirilik suyunu şimşad ağacının üzərinə səpdiyi nəql edilmişdir. Bu səbəbdən şimşad ağacının həmişəyaşıl qaldığı, bunun isə rəmzi olaraq əbədi gənclik və ölümsüzlük anlayışı ilə əlaqələndirildiyi göstərilmişdir. Beləliklə, talış mifoloji təsəvvürlərində Xıdır Nəbi obrazı bir çox xalqların mifologiyasında rast gəlinən ölümsüzlük idealını özündə əks etdirmişdir.[5][7]
Məlumata görə, ilkin mərhələdə Xıdır İlyas obrazı su ilə əlaqələndirilmiş, daha sonralar isə mal-qaranın himayədarı funksiyasını qazanmışdır. İslamdan əvvəlki dövrdə çobanlıq və maldarlıqla bağlı Xıdır Nəbi kultunun mövcud olduğu, sonradan bu inancın xalq təfəkküründə islam ənənəsindəki Xıdır İlyas kultu ilə əlaqələndirildiyi ehtimal edilmişdir.[8]
Talışlar arasında Xıdır Nəbi obrazına oxşar xüsusiyyətlər daşıyan digər mifoloji fiqur Siyah Qaleş olmuşdur. Bu obrazın iri buynuzlu mal-qaranın himayədarı funksiyasını yerinə yetirdiyi qəbul edilmişdir.[9]
Bayram ərəfəsində Tovuz bölgəsinin qız və qadınları evlərdə təmizlik işləri aparmış, xüsusi olaraq "qovud" hazırlanmasına başlamışlar. Dad xüsusiyyətlərinə görə halvanı xatırladan qovudun hazırlanması üçün buğda və ya qarğıdalı üyüdülmüş, qovrulmuş, daha sonra doşabla isladılaraq xüsusi formaya salınmışdır. Qovud uzun müddət saxlanıla bilmiş və bu zaman öz dad keyfiyyətlərini itirməmişdir.[3]
Talışlar "Xıdırı id" ("Xıdır bayramı") mərasiminə hazırlığa hələ yay aylarından başlamışlar. Yay mövsümündə buğda, mərci, noxud, balqabaq, qarpız və yemiş toxumları toplanaraq qurudulmuş və kisələrdə saxlanılmışdır. Qış fəslində, jolə çılənin son həftəsində həmin dən və toxumlar qovrularaq bir-biri ilə qarışdırılmışdır. Daha sonra qarışıq əl dəyirmanında üyüdülmüş, üzərinə az miqdarda şəkər tozu əlavə edilərək "pışta" adlandırılmışdır. Xıdır Nəbi bayramı münasibətilə bu təam kasalara bölünmüş və Novruz bayramınadək keçirilən gecə yığıncaqlarında istehlak edilmişdir.[10]
- ↑ Албалыев, 2023
- ↑ Чвырь Л. А. Обряды и верования уйгуров в ХIХ-ХХ вв.: очерки народного ислама в Туркестане. М.: Восточная литература РАН. 2006. 95. ISBN 9785020184930.
…ср. также азербайджанский предновогодний обряд вызывания Хыдыр наби, повелителя весенних сил плодородия, борца с зимним бесплодием…
- 1 2 Новрузоглу Р. Праздник Хыдыр Наби - вестник весны: репортаж из Товуза // АЗЕРТАДЖ. — 2026. — 10 fevral.
- ↑ МАМЕДОВ А.А. Формирование талышского народного поэтического творчества // РГАУ-МСХА им. К.А. Тимирязева. 2015. 329–338.
- 1 2 МАМЕДОВ А.А. ФОРМИРОВАНИЕ ЗОРОАСТРИЙСКО - ШИИТСКОЙ КАРТИНЫ МИРА КАК ПРЕДМЕТ ФИЛОСОФСКОГО АНАЛИЗА (на примере культуры талышского этноса). — Москва, 2017. — С. 129. — 341 с.
- ↑ Игбал Абилов. "Чылэ шэв в талышском календарном цикле". 22 dekabr 2012. 14 avqust 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 oktyabr 2020.
- 1 2 Введение в историю и культуру талышского народа / под ред. Г.С. Асатряна. — Ереван: "Кавказский центр иранистики", 2011. — С. 79-80. — 200 с. — ISBN 978-99930-69-69-0
- 1 2 Абилов И.Ш. Заметки по этнографии Талыша. Минск: Медисонт. 2011. 197–198. ISBN 978-985-6982-07-4.
- ↑ Талышские народные предания и сказки. Ереван: Кавказский центр Иранистики. Асатрян Г.С. 2005. 5.
- ↑ Әшрәфи Сәрхан. "ХЫДЫРИ ИД". 5 fevral 2012. 26 iyul 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 oktyabr 2020.