Umar Caşuv ulu Əliyev–Aliylani (qaraç.-balk. Алийланы Джашууну джашы Умар; 1895, Kuban vilayəti[d] – 1937, Moskva) — Qaraçay inqilabçısı, Şimali Qafqazda sovet ictimai və dövlət xadimi, Qaraçay-Balkarşünaslığının banilərindən biri, əlifbanın yaradıcısı və Qaraçay-Balkar dilinin qrammatik quruluşunun ilk sistematik təsvirinin müəllifi.
| Umar Caşuv ulu Əliyev–Aliylani | |
|---|---|
| qaraç.-balk. Алийланы Джашууну джашы Умар | |
 | |
| Doğum adı | Aliylani Umar Caşuunu oğlu |
| Doğum tarixi | |
| Doğum yeri |
 Kuban quberniyası, Kart Curt kəndi |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri | Rusiya, Moskva |
| Vəfat səbəbi | gülləlnmə |
| Dəfn yeri | Stavropol |
| Vətəndaşlığı |
 |
| Həyat yoldaşı | Məryəm Xubiyeva |
| Uşağı | Şamil Əliyev (Rusiya FR-ın əməkdar həkimi) |
| Təhsili | Qırmızı Professorlar İnstitutu (QPİ) |
| İxtisası | dilçilik |
| Fəaliyyəti |
Qaraçay-Çərkəz İnqilab Komitəsinin sədri Şimali Qafqaz Regional Tarix İqtisadiyyat, Dil və Ədəbiyyat Elmi Tədqiqat İnstitutu Dağ Xalqları Muzeyi Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti İnstitutu Moskva Dövlət Universiteti |
| İstiqamət | Qaraçay-Balkar dilinin əlifbasının yaradıcısı |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Umar Caşuv oğlu Əliyev haqlı olaraq Qaraçay-balkarşünaslığın banisi və Qaraçay-Balkar dilinin ilk sistemli təsvirinin müəllifi hesab olunur. Bu gün Qaraçay-Çərkəz Dövlət Universiteti onun adını daşıyır.
Umar Əliyev Kuban çayının sağ sahilindəki Kart-Curt kəndində anadan olmuşdur. O, Qaraçaylıların zadəəgən (üzden ailə) ailəsində anadan olmuşdur[1].
1902-ci ildən 1914-cü ilə qədər Qaraçay, Kabarda -Balkariyada müxtəlif təhsil müəssisələrində və ali müsəlman təhsili almışdır. İbtidai təhsilini yerli dördillik rus məktəbində almış və fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir [2]. 1907-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün müstəqil olaraq Balkar kəndi Kyondelenə getmiş və orada mədrəsəyə daxil olmuşdur[3]. O, Dağıstan və Kabardadakı müsəlman təhsil müəssisələrində əlavə təhsil almış, orada Şərq dillərini, fəlsəfəsini və məntiqi dərindən öyrənmiş, həmçinin fərdi dərslər də götürmüşdür. 1914-cü ildə TemirXan-Şurada qiyabi tələbə kimi imtahanlardan keçərək Şərq dilləri müəllimi adını almışdır[2].
1917-ci il inqilabından sonra müsəlman müəllimlər birliyi təşkil etmiş və V.İ.Lenin ilə görüşmüşdür. Vətəndaş müharibəsi illərində o, Bakıda, Krımda və Qafqazda gizli işləyib. Sovet hakimiyyətinin gəlişi ilə o, Millətlər üzrə Xalq Komissarlığının Qafqaz Dağlılar şöbəsinə rəhbərlik edib[1]. O, Şimali Qafqaz İnqilab Komitəsinin Dağlılar şöbəsinin müdiri (1920-ci ildən), Qaraçay-Çərkəz Muxtar Dairəsinin İnqilab Komitəsinin sədri, Şimali Qafqaz Regional Tarix, İqtisadiyyat, Dil və Ədəbiyyat Tədqiqat İnstitutunun direktoru və Dağ Xalqları Muzeyinin direktoru vəzifələrində çalışıb.
1921-1922-ci illərdə o, muxtar bölgə daxilində qaraçayların, çərkəzlərin və digər xalqların birləşməsinin təşəbbüskarlarından,Qaraçay-Çərkəz Muxtar Dairəsinin təşkilatçılarından biri olub [1]. O, tədqiqatçı alim və "Yeni Qaraçay əlifbası kitabı" (1923), "Rus-Qaraçay-Balkar lüğəti", "Qaraçay-Balkar-Rus lüğəti", "Birlikdə gücdür", "Qaraçay-Balkar qrammatikası" dərsliklərinin, "Qaraçay" kitabının, "Kara-Xalq" ("Qara xalq") essesinin və digər əsərlərin müəllifi kimi tanınır. 1921-ci ildə Qaraçay-Balkar dili üçün latın əlifbasına əsaslanan əlifba tərtib etmişdir.
1935-ci ildə Qırmızı Professorlar İnstitutunu bitirmiş və Ümumittifaq Qiyabi Hüquq İnstitutunda Leninizm kafedrasının akademik katib vəzifəsində çalışmışdır. Moskva Dövlət Universitetinin Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti və Ərəb dili İnstitutunda Qaraçay-Balkar dilini tədris etmişdir.
1937-ci ildə böhtan ittihamları ilə həbs edilmiş və 24 iyun 1938-ci ildə edam edilmişdir[4]. 1957-ci ildə ölümündən sonra bəraət almışdır.
1915-ci ildə o, Qumkurqalanın Kumık kəndindəki yeni üsullu məktəbdə dərs deməyə başladı. Təhsil prosesində köklü islahat apararaq köhnəlmiş heca əsaslı metodun əvəzinə səs əsaslı tədris metodunu tətbiq etdi. O, burada həmçinin dünyəvi fənləri də tədris edirdi: hesab, coğrafiya, təbiətşünaslıq və tarix[2].
Onun fəaliyyəti yalnız sinif otağı ilə məhdudlaşmırdı; o, böyüklər arasında maarifləndirmə işləri təşkil edirdi və mənzili ziyalılar və siyasi cəhətdən fəal gənclər üçün maqnitə çevrilirdi. 1916-1917-ci illərdə o, Ufadakı məşhur "Osmaniyyə" tatar seminariyasında dərs demiş, daha sonra Tiflis və Kazanda çalışmışdır. Bu dövrdə o, inqilabi düşüncəli dairələrə yaxınlaşmış və siyasi fəaliyyətə başlayaraq, Bolşevik Partiyasına qoşulmuşdur[3]. Umar Əliyevin elmi irsi əsasən Qaraçay və Balkar xalqlarının mədəniyyətinin və yazısının inkişafı ilə bağlıdır. Onun əsas nailiyyəti 1921-ci ildə Latın əlifbasına əsaslanan Qaraçay-Balkar dili üçün ilk rəsmi əlifbanın yaradılmasıdır[5]. Bu əlifbaya əsaslanaraq, o, 1923-cü ildə ilk "Elible" adlı kitabı hazırlamış və nəşr etdirmişdir. Daha sonra bu kitab üç dəfə yenidən işlənmiş və yenidən çap edilmiş, uzun müddət Qaraçay və Balkar xalqları arasında savadsızlığın aradan qaldırılması üçün əsas mənbə olaraq qalmışdır. O, ana dilinin elmi tədqiqinin əsasını qoyan dilçilik üzrə fundamental əsərlərin müəllifidir: "Qaraçay-Balkar qrammatikası", "Rus-Qaraçay-Balkar lüğəti" və "Qaraçay-Balkar-Rus lüğəti"[3].
1926-cı ildə onun milli siyasətin və mədəni inkişafın aktual problemlərinə həsr olunmuş "Şimali Qafqaz bölgəsində milli məsələ və milli mədəniyyət" adlı proqram əsəri nəşr olunmuşdur. Onun maarifçilik fəaliyyəti yalnız Qaraçay-Balkar konteksti ilə məhdudlaşmamışdır. Millətlər Xalq Komissarlığında və Kraynatsizdatda rəhbər vəzifələrdə çalışarkən Şimali Qafqaz xalqlarının və SSRİ-nin [2].onlarla yeni yazılmış dilləri üçün latın qrafikası əsaslı yazı sisteminin yaradılması və birləşdirilməsi üzrə işləri əlaqələndirmək üçün əhəmiyyətli səylər göstərmişdir. Onun rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə milli nəşriyyatlar təşkil edilmiş, dağ xalqlarının nümayəndələri arasından ədəbi və qəzet işçiləri yetişdirilmiş və ana dillərində dövri nəşrlərin nəşri yaradılmışdır[5]. O, ərəb, fars, rus, tatar dilləri də daxil olmaqla bir çox dildə, eləcə də bir neçə türk və Avropa dillərində sərbəst danışırdı ki, bu da ona ilkin mənbələrlə işləməyə və geniş elmi və tərcümə fəaliyyəti aparmağa imkan verirdi [3].
O, Oktyabr inqilabından sonra Şimali Qafqazda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında fəal iştirak etmişdir. İosif Stalinin rəhbərliyi altında Millətlər üzrə Xalq Komissarlığında Qafqaz Dağlıları şöbəsində çalışmış, daha sonra Şimali Qafqaz İnqilab Komitəsində Dağlılar şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 1920-ci ildə Moskvada keçirilən Kominternin İkinci Dünya Konqresində[6] iştirak etmişdir[2]. Qafqazda Vətəndaş müharibəsində fəal iştirakına görə Qafqaz cəbhəsinin İnqilabi Hərbi Şurası tərəfindən fərdiləşdirilmiş silahla mükafatlandırılmışdır. 1920-ci illərin əvvəllərində Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayətinin yaradılmasının təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. 1922-ci ildə Moskvaya köçürülmüş və orada SSRİ xalqları üçün ərəb əlifbasının islahatı üzrə xüsusi komissiyaya qoşulmuş və Regional Milli Nəşriyyata (Krainatsizdat) rəhbərlik etmişdir. 1925-ci ildən 1930-cu ilə qədər Şimali Qafqaz Regional İcraiyyə Komitəsi yanında Milli Şuranın (Krainatsovet) sədri vəzifəsində çalışmış, eyni zamanda Şimali Qafqaz Regional Dağ Tədqiqat Tarix, İqtisadiyyat, Dil və Ədəbiyyat Elmi Tədqiqat İnstitutuna rəhbərlik etmiş və "İnqilab və Alpinist" jurnalının redaksiya heyətində çalışmışdır[3].
1935-ci ildə dissertasiya müdafiə etmiş və iqtisadiyyat doktoru elmi dərəcəsi almışdır [2]. Dövlət qulluğu ilə yanaşı, tədqiqat və müəllimlik fəaliyyəti ilə də məşğul olmuş, Moskva Dövlət Universitetində ərəb dili və A.V.Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunda Qaraçay-Balkar dilini tədris etmişdir[2]. 1937-ci ildə, Böyük Terrorun ən qızğın vaxtında, Umar Əliyev əksinqilabi fəaliyyət ittihamı ilə həbs edilmişdir. 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edilmiş və Voroşilovskda (indiki Stavropol) edam edilmişdir[2]. Hərbi Kollegiyanın 29 dekabr 1956-cı il tarixli qərarı ilə ölümündən sonra bəraət almışdır [3]. Onun adına muzey, küçə və s. vardır.[7]
- 1 2 3 Алиев Умар Джашуевич|заглавие=Энциклопедический словарь Ставропольского края|ответственный=Е. А. Абулова и др. ; гл. ред. : доктор социологических наук, профессор Шаповалов Владимир Александрович|В. А. Шаповалов; рецензенты: академик РАН Поляков, Юрий Александрович (историк)|Ю. А. Поляков, доктор исторических наук, профессор О. Г. Малышева|место=Ставрополь|издательство=Изд-во Ставропольский государственный университет|СГУ|год=2006|страниц=458|страницы=36}}
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Михайлова О. Весь Кавказ – любовь моя…. Интернет-сайт газеты «День республики» (19 августа 2025). Дата обращения:19 октября 2025.https://denresp.ru/2025/08/19/ves-kavkaz-lyubov-moya/
- 1 2 3 4 5 6 7 Алиев Умар Джашуевич. Архивный портал Администрации Кисловодска. Дата обращения: 19 октября 2025. https://kislovodsk-kurort.org/home/ispolnitelnaia-vlast/komitet-po-kulture1537776179/pochetnye-grazhdane-goroda/aliev-umar-dzhashuevich
- ↑ "АЛИЕВ Умар Джашуевич". stalin.memo.ru (rus). 7 oktyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2023.
- 1 2 Алиев Умар Джашуевич. РГБУ «Карачаево-Черкесское книжное издательство» (23 января 2024). Дата обращения: 19 октября 2025.
- ↑ Умар Алиев — революционер, просветитель, лингвист. Архыз 24 (31 июля 2024). Дата обращения: 19 октября 2025.https://arkhyz24.ru/umar-aliev-revolyutsioner-prosvetitel-lingvist/
- ↑ "Их именами улицы назвали. Умар Джашуевич Алиев"] "Их именами улицы назвали. Умар Джашуевич Алиев"
- Акбаев, М.Ш. За счастье народное / М.Ш. Акбаев. - Черкесск : Ставроп. кн. изд-во, Карачаево-Черкес. отд-ние, 1976. - 232 с.: ил.
- Лайпанов, К.Т. На крыле времени / К. Лайпанов, М. Батчаев. - М. : Изд-во полит. лит., 1977. - 124с. : ил. - (Герои Советской Родины).
- Лайпанов, К.Т. Умар Алиев : [докум.-худ. повесть] / К. Лайпанов, М. Батчаев. - Черкесск: Ставроп. кн. изд-во, Карачаево-Черкес. отд-ние, 1986. - 207 с. : ил. - (Замечат. люди Ставрополья).
- Акбаев, М. С Лениным в сердце : [об Умаре Алиеве - председателе Карачаевского окружного Ревкома и оргбюро РКП(б)] / М. Акбаев // Кавказ. здравница. - 1972. - 11 янв. - С. 3.
- Алиев Умар : [1 августа 1895 г. родился У. Алиев - один из первых руководителей Советской власти в Карачаево-Черкессии] // Ставроп. правда. - 1970. - 12 авг. - С. 1.
- Алиев Умар : [о роли У. Алиева в образовании КЧАО] // Ставроп. правда. - 1971. - 2 дек. - С. - 4.
- Алиев, Г. Революцией призванный : [об У.Д. Алиеве] / Г. Алиев // Кавказ. здравница. - 1985. - 24 авг. - С. 2.
- Джанибеков, Х. Его знал Ленин / Х. Джанибеков // Ставроп. правда. - 1990. - 13 сент. - С. 2.
- Замечательные кисловодчане : [Д.И. Тюленев, И.Д. Марцинкевич, У. Алиев и др.] // Кислов. газ. - 1998. - 20 апр. - С. 4.
- Ибрагимова, М. Был знаком с Ильичом : [об У.Алиеве] / М. Ибрагимова // Кавказ. здравница. - 1989. - 14 нояб. - С. 3.
- Красников, А. На крыле времени : [почетный гражданин Кисловодска Умар Джашуевич Алиев] / А. Красников // Кислов. газ. - 2007. - 3 окт. - С. 5.
- Майданский, Д. На родном языке : [об У.Д. Алиеве] / Д. Майданский // Ставроп. правда. - 1983. - 23 дек. - С. 3.
- Павлов, М. Посланец вождя : [об У.Д. Алиеве] / М. Павлов // Кавказ. здравница. - 1970. - 25 авг. - С. 3.
- Стрыжкова, И. Короткая яркая жизнь Умара Алиева : [о почетном гражданине Кисловодска У. Алиеве] / Ирина Стрыжкова // Кавказ. здравница. - 2011. - 27 авг. - С. 5.
- Христинин, Ю. Конец сомнениям : [о подлинности снимка, на котором запечатлены В.И. Ленин и Умар Алиев] / Ю. Христинин // Ставроп. правда. - 990. - 3 нояб. - С. 1.
- Чепель, П. Соратники Ильича на Ставрополье : [Орджоникидзе, Киров, Стопани, Алиев] / П. Чепель // Кавказ. здравница. - 1970. - 18 апр. - С. 2.
- Чернов, В. Солдат армии большевиков : [о жизни и деятельности У.Д. Алиева] / В. * Чернов // Кавказ. здравница. - 1981. - 15 дек. - С. 3.
- Этенко, Л. Боец ленинской гвардии : [к 90-летию со дня рождения У.Д. Алиева] / Л. Этенко // Ставроп. правда. - 1985. - 5 сент. - С. 2.
- Алиев У. Карачаево-балкарская грамматика(Горско-тюркский язык) — Кисловодск: Крайнациздат, 1930 [1].
- Алиев У. Кара-халк (Чёрный народ). Очерк исторического развития горцев и чужеземного влияния на них ислама, царизма и др. народов Северного Кавказа — Ростов-на-Дону, 1927.
- Алиев У., Городецким Б., Сиюхов С. Адыгея. Историко-этнографический и экономический очерк. Вып. 1. — Ростов-на-Дону: Крайнациздат. Севкавкнига, 1927.
- Алиев У. Карачай (Карачаевская авт. обл.). Историко-этнографический и культурно-экономический очерк. Вып. 2 — Ростов-на-Дону: Крайнациздат. Севкавкнига, 1927.
- Алиев У. Национальный вопрос и национальная культура и Северо-Кавказском крае — Ростов-на-Дону: Крайнациздат. Севкавкнига, 1926.
- Алиев У. О принципах составления карачаево-балкарской грамматики — Ростов-на-Дону, 1928.
- ↑ Алиев, Умар Джашуевич. Строительный портал. Дата обращения: 17 октября 2025