Təbrizin mühasirəsi (1585-1586)

Özdəmiroğlu Osman Paşanın komandanlığı altındakı Osmanlı ordusu Alvar döyüşündə Səfəvi ordusunu məğlub etdikdən sonra Təbriz şəhəri 25 sentyabr 1585-ci ildə təslim oldu. Qış yaxınlaşdıqca, qış üçün Şərqi Anadoluya çəkilmək vəSəfəvilərin əks-hücumundan qorunmaq üçün Osmanlı ordusu Təbrizdə qarnizon qoymaq fikrinə gəldi. Nəticədə Tripolinin keçmiş bəylərbəyi Hadım Cəfər Paşa təxminən 20-30000 əsgərlə Təbrizi tərk etməli oldu. Həmzə Mirzənin rəhbərliyindəki Səfəvi ordusu hücuma keçsə də, 28 oktyabrda Şənbi-Qazan döyüşündə nizamlı Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edildi. 30 oktyabrda bir müddət ağır xəstə olan Özdəmiroğlu Osman Paşa vəfat etdi. Elə həmin gecə Səfəvi ordusu yenidən hücuma keçsə də, Mayan döyüşündə Cığalızadə Yusif Sənan Paşaya (Osman Paşadan komandanlığı almışdı) məğlub oldu. Məğlubiyyətindən sonra Osmanlı ordusu qışlaqlarına dağıldı, təqib və pusqu təhlükəsi olmadan Vana, daha sonra Bitlisə çatdı. 1585-ci ilin noyabr ayında Təbrizin mühasirəsi başladı və Səfəvi ordusu şəhərin ətrafında təxminən on ay davam edəcək mühasirəyə başladı.^[2]

Cəfər Paşanın ilkin tədbirləri yeni tikilmiş qala divarlarına Şahi və Dərbzən topları da daxil olmaqla toplar yerləşdirmək, xəndəklərə iri daşlar yığdırmaq idi. Qarşılığında, Təbrizin ətrafını ələ keçirən və şəhəri hər tərəfdən mühasirəyə alan Səfəvi ordusu Osmanlı qarnizonunu tamamilə qalaya sığınmağa məcbur etdi.

1585-ci ilin son iki ayında hücumlar başladı və Osmanlı qarnizonu Səfəvi istehkamlarını hücum və basqınlarla dağıtdı, qaladan gələn güclü atəş nəticəsində də Səfəvi ordusu ilk itkilərini verməyə başladı. Bu vaxt Səfəvi ordusu divarları yarmaq üçün tunellər qazmaq səylərini sürətləndirdi.^[3]

1586-cı ilin fevral ayına qədər Təbriz qalasında ərzaq çatışmazlığından, Səfəvi ordusuna edilən basqınlarda ələ keçirilən təchizat sayəsində bu çatışmazlıqlar qismən aradan qaldırıldı. Eyni zamanda, Cəfər Paşa Vanda olan Cığalızadə Yusif Sənan Paşa vasitəsilə barıt, ərzaq və qoşun istədi. Bu dövrdə Sərdar Fərhad Paşa ikinci dəfə Şərq ordusunun komandanı vəzifəsinə təyin edildi. 1586-cı ilin mart ayında Fərhad Paşa ordusunun başında İstanbulu tərk etdi, Cəfər Paşanın tələblərindən Sivasa çatdıqdan sonra xəbər tutdu.

1586-cı ilin yazına qədər Səfəvilər üçün ən əhəmiyyətli hadisələrdən biri, əvvəlcə Osmanlılara sədaqət andı içən türkmən və təkəli birliklərinin Səfəvilərin tərəfinə keçməsi və Cəfər Paşaya təslim olmağını tələb edən məktub göndərmələri oldu. Lakin, tərəf dəyişdirən birliklər Təbrizə hücum etmək əvəzinə, paytaxt Qəzvinə doğru hərəkət edərək, saray çevrilişi ilə Məhəmməd Xudabəndənin yerinə Şahzadə Təhmasibi çıxardılar. Təbrizin mühasirəsinə komandanlıq edən Həmzə Mirzə, yaranan hakimiyyət böhranına müdaxilə etmək və vəziyyəti nəzarət altına almaq üçün ordusunun böyük bir hissəsi ilə Qəzvinə gəldi.^[4]

Həmzə Mirzənin Təbrizdən ayrılmasından sonra, ordunun qalan Səfəvi komandirləri aprel ayından etibarən iki güclü top (daş top mərmiləri) quraşdıraraq mühasirəni gücləndirdilər. Buna cavab olaraq Osmanlı qarnizonu qaladan hücum əməliyyatı keçirərək toplardan birini ələ keçirdi. Sonradan edilən bu doqquz hücum və Osmanlıların Təbriz qalasının xaricindəki Səfəvi səngərləri və şəhər divarlarının xaricindəki məhəllələri ələ keçirməsi Səfəvi ordusunu ruhdan salmağa başladı.^[5]

Cavabında Həmzə Mirzə orduya yardım üçün əlavə qüvvələr göndərdi. Daha sonra, iyul ayında Təbrizə qayıtdı. Səfəvi ordusu avqustun əvvəlində ağır itki versə də, avqustun ortalarından etibarən ümumi hücumlarla qalanı ələ keçirməyə çalışdı. Bu ümumi hücumlar Səfəvilərin daha çox itki verməsinə səbəb olduğundan, Həmzə Mirzənin sentyabr ayında mühasirəni dayandırmalı oldu.^[6]

Təbrizdəki Osmanlı qarnizonu, Cəfər Paşanın komandanlığı altında, Səfəvi ordusuna kömək almadan müqavimət göstərdi. Paytaxtdan gələn əmrlərə baxmayaraq, Vanda yerləşən Cığalızadə Yusif Sənan Paşa Təbrizdəki mühasirədə olan qarnizonlara kömək göndərmədi. Şərq cəbhəsində yürüş edən Sərdar Fərhad Paşa da yalnız mühasirə bitdikdən sonra gəlib çatdı.^[7] Fərhad Paşa Təbrizə gedən yolda yerləşən Həmənə qalasını ələ keçirərək və bir müddət onun təmiri ilə məşğul olmuşdu (Komandirlərin mühasirəyə alınmış Osmanlı qalalarına əlavə qüvvə göndərməkdə gecikmələri 1593-1606-cı illər Osmanlı–Avstriya müharibəsində daha ciddi itkilərə səbəb olmuşdu). Təbrizə çatdıqdan sonra qalanın mühasirə zamanı zədələnmiş hissələrini təmir etdirən Fərhad Paşa sentyabrda Təbrizdən ayrılmazdan əvvəl Təbriz valisi Cəfər Paşaya 6000 əlavə əsgər və çoxlu ərzaq qoydu.^[8]

Səfəvi dövlətində taxt-tacın uğrunda mübarizə Təbriz mühasirəsindən sonra da davam etdi. Taxtın ən güclü namizədlərindən olan Həmzə Mirzənin 1586-cı ilin dekabrında öldürülməsindən sonra. digər varis I Abbası qoruyan Mürşüdqulu xan Ustaclı 16 oktyabr 1587-ci ildə Qəzvinə yürüş etdi, Şah Məhəmməd Xudabəndəni taxtdan saldı və onun himayədarı Abbası taxta çıxardı.^[9]