Stepan Maynaqaşev (8 yanvar 1886 – 29 aprel 1920) — xakas mənşəli türkoloq. Rusiya imperiyasındakı etnoqraf xakas ədəbi dilinin yaradıcısıdır. Xakas əlifbasının banisi. Sosialist, populist siyasi fəal.
| Stepan Maynaqaşev | |
|---|---|
 | |
| Doğum tarixi | |
| Doğum yeri | Yeniseysk quberniyası, Rusiya İmperiyası |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri | Minusinsk, Krasnoyarsk diyarı, Rusiya |
| Vətəndaşlığı | Rusiya İmperiyası |
| Milliyyəti | Xakas |
| Fəaliyyəti | etnoqraf, ictimai xadim, siyasətçi |
| Partiyası | |
| Tanınır | Xakas siyasi lideri, Xakas əlifbasının yaradıcısı |
| Maynaqaşev | |
Rusiya imperiyasındakı etnoqraf, xakas ədəbi dilinin yaradıcısı, xakas əlifbasının banisi Stepan Maynaqaşev Aşıs Bozkır Bələdiyyəsi Məclisinə bağlı olan İresov (Xakasça: İres aal) kəndində anadan olmuşdur. Xakas türkləri arasında sagay türklərinin bir etnik qrupu olan Tomlar tayfasından olan Dmitri Maynaqaşevin ailəsində 8 yanvar 1886-cı ildə doğulan oğlunu keşiş kilsədə xaç suyuna salaraq ona xristian müqəddəslərindən birinin-Stepanın adını verir. Xakas mənşəli türkoloq Stepan Maynaqaşev Sağay tayfasının Aşisdəki ikisinifli məktəbi bitirdikdən sonra 1906-1907-ci illərdə bölgənin inkişaf etmiş mərkəzlərindən olan Krasnoyarskidə dini seminariyada oxuyur. Seminariyanı başa vurduqdan sonra Aşısdəki yerli xalqlarla iş idarəsində çalışır. 1910-1911-ci illərdə Tomsk Universitetində azad dinləyici olan Stepan Maynaqaşev Mərkəzi Asiyanı öyrənən görkəmli rus alimi Qriqori Potaninlə (1835-1920) tanış olur. Araşdırıcı onu Sibir türklərinin folklorunu, etnoqrafiyasını, ləhcələrini toplamağa və nəşr etdirməyə həvəsləndirir. Nəzəri biliyinin yetərsizliyini hiss edən Stepan Maynaqaşev Moskvaya gedərək sərbəst təhsil ocağı kimi məşhurlaşmış A.L.Şanyavski adına Moskva şəhər Xalq Universitetinin hüquq və ictimaiyyət fakültəsinə yazılır. Təhsil illərində Vasili Radlov, Lev Şternberq, Aleksandr Samoyloviç və başqaları ilə tanış olur.
Peterburqdakı Rusiya İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin (Императорское Русское Географическое Общество) Etnoqrafiya Şöbəsi və Rusiyanın Orta və Doğu Asiyanı Öyrənən Komitəsi Stepan Maynaqaşevi 1913-cü ildə Minusin qəzasına dil, folklor və etnoqrafiya materialları toplamağa göndərir. Onun səfəri uğurlu olur. Rusiya İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin Etnoqrafiya Şöbəsində "Sağay və qonşu tayfaların şamanlarından toplanmış materiallar" mövzusunda məruzəsi dinlənilir. Topladığı materiallar 1913-cü il dekabrın 20-də "Sibir" qəzetində və Petroqraddakı "Jivaya starinna" toplusunun 3-4-cü saylarında nəşr edilir. Onun "Rusiya Komitəsinin xəbərləri"ndə dərc etdirdiyi "1913-cü ilin yayında Abakan çayı vadisində yaşayan türk tayfalarının yaşadığı bölgələrə səyahət haqqında hesabat"ı və İmperator Böyük Pyotr adına Antropologiya və Etnoqrafiya Muzeyinə təqdim etdiyi 354 fotoşəkil bu gün də elmi əhəmiyyətini itirməmişdir. 1914-cü ildə yenidən Sibirə göndərilən gənc araşdırıcı şamanlardan topladığı materialları 1914 və 1915-ci illərdə Petroqradın elmi jurnallarında nəşr etdirir. Fevral burja inqilabından sonra Stepan Maynaqaşev daha çox ictimai-siyasi sahədə çalışır. 1917-ci ildə 2-ci Xakas Xalq Qurultayında Milli Komitə yaradılır və onu komitənin icraiyyə bürosuna rəhbər seçirlər. Tomskda keçirilən 1-ci Sibir Vilayət Qurultayında (8-17.11.1917), Minusində keçirilən Fəhlə, Kəndli və Əsgər Deputatları Sovetinin 3-cü Qurultayında (26.11.1917), Fövqəladə Sibir Qurultayında (7-15.12.1917) iştirak edən Stepan Maynaqaşev bolşevik çevrilişini qəbul etməyən Sibir Vilayət Dumasına da üzv seçilir. Minusi Fəhlə, Kəndli və Əsgər Deputatları Sovetinin 4-cü Qurultayında Stepan Maynaqaşev İcraiyyə Komitəsinin Hüquq Şöbəsinə rəhbər təyin edilir. May ayından isə sosial yardım şöbəsinə rəhbərlik etməyə başlayır. 7-ci Qəza Komissarları Soveti Qurultayına (iyun 1918) seçilən Stepan Maynaqaşev bir ay sonra Müvəqqəti Sibir Hökumətində işləyir. Öz xalqının azadlığı və xoşbəxt gələcəyi naminə daima mübarizə aparan, müxtəlif vəzifələrdə işləyən Stepan Maynaqaşevi bolşeviklər Sibiri işğal etdikdən sonra qohumları ilə birlikdə İresov aulunda həbs edir (10.03.1920). Minsusin Qəza Fovqaladə Komissiyası Kollegiyasının qərarı ilə (24.04.1920) 1920-ci il aprelin 29-da güllələnir. Qəribə burasıdır ki, ona bəraət verilməsi illərlə yubadılır. 2000-ci il avqust ayının 20-də vətənsevər xakas aydını və siyasətçisinə bəraət verilir.[1].
1906-1907-ci illər arasında Krasnoyarsk Ruhban məktəbində işləmiş;
1907-1910-cu illərdə Aşis yerli məclisin üzvü olmuş;
1910-1911-ci illərdə Tomsk universitetində təhsil almışdır.
Mərkəzi və Şərqi Asiya Tədqiqat Komitəsinin göstərişi ilə 1913-1914-cü illərdə Xakasiyada tədqiqatlar aparmışdır. Tədqiqatlarının məqsədi xakas ləhçələrini öyrənmək idi. Tədqiqatının nəticələri Mərkəzi və Şərqi Asiya üzrə Tədqiqat Komitəsi tərəfindən dərc edilmişdir.[2][3]
Stepan Maynaqaşev xakas türklərinin "şamanist" adətlərini, ənənəvi həyat tərzlərini qələmə almaqla xakas türklərinin adət-ənənələrinin yox olmasının qarşısını aldı və bu tərtib edilmiş materiallar sayəsində ümumiyyətlə Türk mədəniyyətinə xidmət etdi.