Sistemlər ekologiysı, Sistem ekologiyası və ya Sistemli ekologiya — sistemli analizin prinsip və konsepsiyalarının ekologiyaya tətbiqini öyrənən fənlərarası sahə. Sistemli ekologiya ümumi ekologiyanın müstəqil bölməsi kimi müasir riyazi metodların, kibernetikanın və mürəkkəb ekosistemlərin formal sadələşdirilməsi üsullarının inkişafı nəticəsində formalaşmışdır.[1]
Sistemli ekologiyanın əsas vəzifəsi ekosistemin strukturunu və fəaliyyətini tam bir sistem kimi tədqiq etməkdir. Bu tədqiqatlar növlərin bir-biri və ətraf mühitlə olan enerji və maddə mübadiləsi əlaqələrini kəmiyyət baxımından proqnozlaşdırmağa imkan verir.[2]
Sistemlər ekologiyasının əsasını sistemli analiz təşkil edir. Bu yanaşmada aşağıdakı aparat və metodlardan istifadə edilir:
- Riyazi modelləşdirmə: Ekosistemlərin fəaliyyətini təsvir edən diferensial tənliklər və simulyasiya modelləri.[3]
- Əməliyyatların tədqiqi: Resursların idarə edilməsi üçün optimallaşdırma üsulları.
- Çoxölçülü statistika: Böyük həcmli ekoloji verilənlərin (ing. Big Data) emalı.
Müasir sistemli ekologiya, həmçinin antropogen təsirləri nəzərə alan "ekoloji-iqtisadi" (ing. socio-ecological) sistemlərin analizini də prioritet hesab edir.[4]
Sistemli analizin tətbiqi iki əsas istiqamətdə inkişaf edir:
- Simulyasiya modelləri: Real ekoloji proseslərin kompüter mühitində sınaqdan keçirilməsi və gələcək ssenarilərin (məsələn, iqlim dəyişikliyi təsirləri) modelləşdirilməsi.
- İerarxik təşkilatlanma: Bioloji sistemlərin çoxsəviyyəli (molekuldan biosferə qədər) strukturunun və bu səviyyələr arasındakı qarşılıqlı əlaqənin öyrənilməsi.[5]
- ↑ Odum, Howard T. Systems Ecology: An Introduction (ingilis). John Wiley & Sons. 1983. ISBN 978-0471652779.
- ↑ Patten, Bernard C. "Systems Ecology: the State of the Art". BioScience (ingilis). 16 (9). 1966: 593–595. doi:10.2307/1293708.
- ↑ Jørgensen, Sven Erik. Fundamentals of Ecological Modelling (ingilis) (4th). Elsevier. 2011. ISBN 978-0444535672.
- ↑ Costanza, Robert. "Social-Ecological Systems: A Holistic Approach". Ecological Economics (ingilis). 168. 2020: 106488. doi:10.1016/j.ecolecon.2019.106488.
- ↑ Shugart, Herman H. A Theory of Forest Dynamics: The Ecological Implications of Forest Succession Models (ingilis). Springer-Verlag. 1984. ISBN 978-1461297505.
- Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, 2000.
- Kenneth Edmund Ferguson, Systems Analysis in Ecology, WATT, 1966, 276 pp.
- Efraim Halfon, Theoretical Systems Ecology: Advances and Case Studies, Academic Press, 1979.
- J. W. Haefner, Modeling Biological Systems: Principles and Applications, London., UK, Chapman and Hall 1996, 473 pp.
- Richard F Johnston, Peter W Frank, Charles Duncan Michener, Annual Review of Ecology and Systematics, 1976, 307 pp.
- Jorgensen, Sven E., "Introduction to Systems Ecology", CRC Press, 2012.
- R.L. Kitching, Systems ecology, University of Queensland Press, 1983.
- Howard T. Odum, Systems Ecology: An Introduction, Wiley-Interscience, 1983.
- Howard T. Odum, Ecological and General Systems: An Introduction to Systems Ecology. University Press of Colorado, Niwot, CO, 1994.
- Friedrich Recknagel, Applied Systems Ecology: Approach and Case Studies in Aquatic Ecology, 1989.
- James. Sanderson & Larry D. Harris, Landscape Ecology: A Top-down Approach, 2000, 246 pp.
- Sheldon Smith, Human Systems Ecology: Studies in the Integration of Political Economy, 1989.
- Shugart, H.H., O’Neil, R.V. (Eds.) Systems Ecology, Dowden, Hutchinson & Ross, Inc., 1979.
- Van Dyne, George M., Ecosystems, Systems Ecology, and Systems Ecologists, ORNL- 3975. Oak Ridge National Laboratory, Oak Ridge, TN, pp. 1–40, 1966.
- Patten, Bernard C. (editor), "Systems Analysis and Simulation in Ecology", Volume 1, Academic Press, 1971.
- Patten, Bernard C. (editor), "Systems Analysis and Simulation in Ecology", Volume 2, Academic Press, 1972.
- Patten, Bernard C. (editor), "Systems Analysis and Simulation in Ecology", Volume 3, Academic Press, 1975.
- Patten, Bernard C. (editor), "Systems Analysis and Simulation in Ecology", Volume 4, Academic Press, 1976.
- Джефферс Дж. Введение в системный анализ: применение в экологии. — М.: Мир, 1981. — 256 с.
- Песенко Ю. А. Принципы и методы количественного анализа в фаунистических исследованиях. — М.: Наука, 1982. — 287 с.
- Уильямсон М. Анализ биологических популяций / Пер. з англ. А. Д. Базыкина. — М.: Мир, 1975. — 271 с.
- Təşkilatlar
- Systems Ecology Department at the Stockholm University.
- Systems Ecology Department at the University of Amsterdam.
- Systems ecology Lab at SUNY-ESF.
- Systems Ecology program at the University of Florida
- Systems Ecology program at the University of Montana
- Terrestrial Systems Ecology of ETH Zürich.