Vikipediya ?

Sevr müqaviləsi

Sevr müqaviləsifr. Le Traité de Sèvres1920-ci il avqustun 10-da 14 dövlətin səlahiyyətli nümayəndəsi tərəfindən Sevrdə (Fransa) "Müttəfiq Dövlətlər və Türkiyə arasında sülh müqaviləsi".

Sevr müqaviləsi
Sevr müqaviləsinə Osmanlı imperiyasının paylaşılması:silahsız və beynəlxalq bölgə; Ermənistan, Yunanıstan,Fransa və Britaniyaya verilən ərazilər;Fransa,İtaliya və Britaniyanın təsir dairələri; ola biləcək Kürd torpaqları;qalan Türk torpaqları
Köhnə adı Müttəfiq Dövlətlər və Osmanlı İmperiyası arasında Barışıq Müqaviləsi
Müqavilənin tipi sülh müqaviləsi
İmzalanma tarixi 10 avqust 1920-ci il
Yer Sevr, Fransa
Qüvvəyə minməsi 24 iyul 1923-cü il
İmzalayanlar 1.Müttəfiq Dövlətləri
Flag of the Ottoman Empire.svg Osmanlı İmperatorluğu

2.Əsas Antanta dövlətləri
Fransa Fransa
Böyük Britaniya Böyük Britaniya
İtaliya İtaliya
Yaponiya Yaponiya


Dilləri fransız, ingilis, italyan dilləri


10 Avqust 1920-ci ildə Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Parisin 3 km qərbində, Sevres (Sevr) şəhərinin ətrafındakı Keramika Muzeyində (Musée National de Céramique) imzalanmışdır. Müqavilənin imzalandığı dövrdə davam edən Türk İstiqlal Müharibəsi nəticəsində türklərin qələbəsi ilə bu müqavilənin əvəzinə 24 İyul 1923-cü ildə Lozanna Müqaviləsi imzalanaraq həyata keçirildiyi üçün Sevr müqaviləsi qüvvəsini itirmişdir. Sevr müqaviləsi 433 maddədən ibarət idi.

Mündəricat

Hazırlıq müddəti

18 aprel 1920-ci il tarixində San Remo konfransında, Antanta dövlətləri Osmanlı İmperiyasına tətbiq ediləcək sülh müqaviləsinin şərtlərini hazırladılar. 22 apreldə Osmanlı hökumətini Parisdə toplanacaq sülh konfransına dəvət etdilər. Sultan keçmiş sədrəzam Əhməd Tofiq Paşanın başçılığı ilə Parisə nümayəndə heyəti göndərdi. Ertəsi gün Ankarada toplanan Böyük Millət Məclisi, 30 apreldə Razılığa gələn Dövlətlərin xarici işlər nazirliklərinə İstanbuldan ayrı bir hökumətin qurulduğunu bildirərək məktub göndərdi.

Parisdəki barışıq şərtlərini öyrənən Əhməd Tofiq Paşa İstanbula göndərilən teleqramda dövlətçiliyə uyğun olmadığını bildirərək danışıqlardan çəkildi. İyunun 21-də Antanta dövlətləri türk millətinin müqavimətini qırmaq üçün yunan qüvvələrini İzmirə sürmək qərarına gəldilər. Balıkesir, Bursa, UşakTrakya Yunan ordusu tərəfindən tez bir zamanda işğal edildi.

Mundros sülh müqaviləsi və sonra yaşananlar

Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Antanta DövlətləriAvstriya arasında Sen-Jermen sülh müqaviləsi (1919), Macarıstan arasında Trianon sülh müqaviləsi və Bolqarıstan arasındakı Neyr Sazişinin imzalanmasına baxmayaraq, 1919-cu ilin mayında Osmanlı İmperiyası ilə barışıq müqaviləsi imzalanmadı və danışıqlar qeyri-müəyyən bir gələcəyə təxirə salındı. Bunun səbəbləri, Antanta Dövlətlərinin Osmanlı İmperiyasını bölüşdürmə mübahisəsidir.

Antanta dövlətləri Ali Məclisinin 7 May tarixli qərarına əsasən İzmir 15 mayda Yunanlar tərəfindən işğal edildi. Bu hadisə bütün Türkiyədə güclü bir milli narazılığa səbəb oldu. Sivas Konqresi 4 sentyabrda toplanandan sonra İstanbuldakı Osmanlı hökuməti ölkəyə inzibati və hərbi nəzarəti itirdi. Sivasda və daha sonra Ankarada Mustafa Kamal Paşanın rəhbərliyi altında milli müqavimət hökuməti quruldu. Anadolu hökuməti, mənfi şərtlərdə sülh sazişini qəbul etməyəcəyini bəyan etdi və müqavimət üçün hazırlıqlara başladı.

Hazırlıq Konfransları

 
Müttəfiq bir hərbi gəminin göyərtəsində Sevr müqaviləsini imzalamaq üçün Paris Sülh Konfransına gedən Osmanlı heyətinin fotosu. Fəs taxan Kürəkən Fərid Paşa , Şuranın dövlət başçısı Rıza Tevfik, Bağdadda təhsil naziri Məhməd Hadi Paşa və Bern Sefir Resat Halis Bəydir.

18 aprel 1920-ci il tarixində San Remo konfransında, Antanta dövlətləri Osmanlı İmperiyasına tətbiq ediləcək sülh müqaviləsinin şərtlərini hazırladılar. 22 apreldə Osmanlı hökumətini Parisdəki bir sülh konfransına dəvət etdilər. Sultan keçmiş sədrəzam Əhməd Tofiq Paşanın başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini Parisə göndərdi. Ertəsi gün Ankarada toplanan Böyük Millət Məclisi, 30 apreldə Razılığa gələn Dövlətlərin xarici işlər nazirliklərinə İstanbuldan ayrı bir hökumətin qurulduğunu bildirərək məktub göndərdi.

Parisdəki barışıq şərtlərini öyrənən Əhməd Tofiq Paşa İstanbula bir teleqram göndərdi və sülh şərtlərinin "dövlət anlayışı ilə qonorar" olmadığını (dövlət anlayışına zidd) və danışıqlardan geri çəkildiyini bildirdi. İyunun 21-də Müttəfiq dövlətlər türk millətinin müqavimətini qırmaq üçün yunan qüvvələrini İzmirə sürmək qərarına gəldilər. Balıkesir, Bursa, UşakTrakya Yunan ordusu tərəfindən tez bir zamanda işğal edildi.

Səltənət Şurası

Səltənət Şurası Egeydəki işğalların ardınca 22 iyulda İstanbula toplandı, sədrəzam Damat Ferit Paşanın başçılığı ilə Parisə ikinci bir heyət göndərmək qərarına gəldi. Şuradakı hadisələr bugün də müzakirə olunur. Bu görüşdə Nutuk Vahdettin haqqında: "Sevr İmtahanını ayağa qalxaraq qəbul etdi" dedi. Sarayın Baş Qərargah rəisi Lütfi Siməvinin verdiyi məlumata görə, VI Mehmed Vahidəddinin açılış nitqini oxuduqdan sonra prezidentliyi Damat Fərid Paşaya buraxdı və salonda dayanmadı və çölə çıxdı. Sonuncu sədrəzam Tofiq Paşanın oğlu İsmail Hakkı Okdayın ifadəsi belə idi:

“Nəhayət, Sevri qəbul edənlərin ayağa qalxması lazım olduğu söyləndi. Damat Fərid Paşa, Sultanın zalı tərk etməsi lazım olduğuna işarə etdi. Vahdəttin çölə çıxdı,başqa otağa keçdi. Sultan ayağa qalxanda zaldakılarda insanlar Hünkara hörmət əlaməti olaraq ayağa qalxdılar.Onu salamladılar. Belə ki, bu ayağa qalxmanın Sevri qəbul etmək demək olduğu, yoxsa Sultana hörmətən olunduğu bilinmir. Hətta Ayandan olan topçu Feriki Rıza Paşa "Biz Sultana hörmətən ayağa qalxdıq, Sevri qəbul etdiyimizdən deyil" deyə qışqıraraq Damad Fəridin oyununu açıqca protesto etdi."

Tarixçilər bu hadisəni səs vermək hüququ olmayan sultanın səsverməyə çağırıldığı zaman çölə çıxması,lakin Damad Fəridin bu məsələni tezbazara gətirməsi kimi yorumladılar. Bəziləri iddia edir ki, o, ayağa qalxdı, bəlkə bir az hirsləndi və Sevri təsdiqləmək üçün görüşün qərəzli bir şəkildə keçirilməsinə etiraz edərək növbəti otağa keçdi. Bəzi tarixçilər bunun sultanın və Damad Fərid Paşanın müqavilənin qəbul edilməsi üçün birlikdə hazırladıqları bir plan olduğunu iddia edirlər.

Müqaviləni imzalayanlar

Müqavilə 10 Avqust 1920-ci ildə Böyük Britaniya İmperiyası, Antanta dövlətləri, Fransa, İtaliya, Yaponiya, Ermənistan, Belçika, Yunanıstan, Hicaz Krallığı, Polşa, Portuqaliya, Rumıniya, Serblər, XorvatlarSloveniya Krallığı, Çexoslovakiya və məğlub olan Osmanlı İmperiyası arasında imzalanmışdır. ABŞ Osmanlı İmperiyasına qarşı vuruşmadıSSRİ hələ Millətlər Cəmiyyətinin üzvü olmadığına görə imza atmadı.

Osmanlı heyətinə bu adlar daxil idi: sədrəzəm Damat Fərid Paşa, keçmiş Maaarif naziri( milli təhsil naziri)Bağdadlı Məhməd Hadi Paşa, Dövlət Şurasının (Dövlət Şurası) keçmiş başçısı Rıza Tefik bəy və Bern səfiri Rəşad ,Halis bəy.

Nəticələr

Müqavilənin qüvvəyə minməsi üçün Parlament müqaviləni müzakirə edib qəbul etməli və sonra onu imzalamaq üçün VI Mehmed Vahidəddinə göndərməli idi. Lakin müqavilə imzalanan zaman Məclis bağlı olduğundan(fəaliyyət 1920-ci ilin martında başa çatdı və 1920-ci ilin aprelində bağlandı) müqavilə parlamentdə müzakirə oluna bilmədiyi üçün və sultanın qarşısına çıxmadı.

Ankaradakı Böyük Millət Məclisi müqaviləni qəti bir bəyanatla pislədi və 19 Avqust 1920-ci ildə müqaviləni imzalayanlara və Sultənət Şurası Məclisində müsbət səs verənləri xain elan etdi. Müqaviləni imzalayan nümayəndə heyətinin üzvləri 23 aprel 1924-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən 150 üzv siyahısına əlavə edildi. 28 may 1927-ci ildə vətəndaşlıqdan çıxarıldılar.

Tərəflərdən Yunanıstan müqaviləni ratifikasiya edib,qüvvəyə minməsini istədi. Bəzi dairələr müqavilənin heç vaxt qüvvəyə minmədiyini iddia edirlər. Ancaq digər görüşlərə görə müqavilənin bir çox müddəaları o dövrdə tətbiq edildi və XX əsrin beynəlxalq siyasi döyüşlərinə səbəb oldu. Sevr müqaviləsinin bəzi maddələrinə istinadən Yaxın Şərq coğrafiyası yenidən işləndiysə, bu müqavilənin bir müddət olsa da qüvvəyə minməsi iddiası qəbul edilir.

Müqavilədə maraq doğuran məsələlərdən biri də Ermənistana geniş ərazilərin verilməsi idi. Belə ki, ABŞ Prezidenti Vudro Vilsonun təklifinə əsasən, regionda Ermənistana aid olmayan, hətta erməni əhalisinin üstünlük təşkil etmədiyi bir sıra ərazilər, məsələn Qara dəniz limanı olan Trabzon onlara verilirdi. Buna görə də, bu ölkəni "Vilson Ermənistanı" adlandırırdılar.

Sultan VI Məhəmməd müqavilənin şərtlərini qəbul etsə[Mənbə göstərin] də, Ankarada yaranmış Atatürk hökuməti onu qəbul etməkdən imtina etdi. Türk millətçi hökuməti bu əraziləri Yunanıstan, GürcüstanErmənistana verməkdən boyun qaçırdı. Atatürk hətta bəyan etdi ki, Türkiyə zərurət yaranarsa, bütün Cənubi Qafqaz üzərində nəzarəti ələ keçirmək iqtidarındadır. Lakin Qərbi Anadolunu işğal etmiş Yunanıstandan fərqli olaraq, Ermənistan müqavilədə ona verilmiş ərazilərə nəzarət etmək iqtidarında deyildi. Öz ingilis himayədarlarının göstərdikləri böyük dəstəyə baxmayaraq, ermənilər Nizam Qarabəkir Paşanın 50 000 nəfərlik ordusu qarşısında aciz qalmışdılar. Mustafa Kamal Atatürkün banisi olduğu Türk Milli Azadlıq Hərəkatı müttəfiqləri yenidən danışıqlar masasına əyləşməyə məcbur etdi. Habelə ərəblər Suriyada Fransanın, Bağdadda Britaniyanın hakimiyyətini qəbul etmək istəmirdilər. Məhz Azadlıq Mübarizəsinin gedişində türklər yunan, ermənifransız qüvvələrinə müqavimət göstərərək, 16 mart 1921-ci ildə Sovet Rusiyası ilə Moskva müqaviləsi, Fransa ilə Ankara anlaşması imzalayaraq öz beynəlxalq əlaqələrini möhkəmləndirdilər. Ədirnə müqaviləsiQars müqaviləsini bağlamaqla isə Türkiyə öz şərq sərhədlərini möhkəmləndirdi. Bütün bu hadisələr türklərə Antanta ölkələri ilə yenidən danışıqlara başlamağa və 1923-cü ildə Lozanna müqaviləsini imzalamağa imkan verdi.


Önəmli maddələri

  1. Sərhədlər (maddə. 27-36): ƏdirnəKırklareli daxil olmaqla Trakyanın əksəriyyəti Yunanıstana; Ceyhan, Antep, Urfa, Mardin və Cizrə şəhər mərkəzləri Suriyaya verilir(Fransız mandatı);Mosul vilayətinin şimaldakı qəzası daxil olmaqla Əl-Cəzirəyə (Böyük Britaniyanın Mesopotamiya mandatı, sonradan İraq) veriləcək, İstanbul Osmanlı İmperiyasının paytaxtı olaraq qalacaq.
  2. Boğazlar (maddə 37-61): İstanbul Boğazları və Çanaqqala Boğazı və Mərmərə Dənizi silahsızlaşdırılacaq və müharibə və sülh dövründə bütün dövlətlərin gəmiləri üçün açıq olacaq;Boğazlardakı dəniz nəqliyyatını on ölkənin beynəlxalq komissiyası idarə edəcək;Müttəfiq Dövlətlərinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Komissiyanı zəruri hesab edildiyi hallarda kömək etməyə çağırmaq;
  3. Kürd Bölgəsi(maddə 62-64): İngiltərə, Fransaİtaliya nümayəndələrindən ibarət bir komissiya, Fərat çayının şərqindəki Kürd əyalətlərində yerli idarəetmə qaydası quracaq;bir il sonra kürdlər müstəqillik üçün Millətlər Cəmiyyətinə müraciət edə bilərlər;
  4. İzmir (maddə 65-83): Osmanlı İmperatorluğu, Yunanıstanın suveren hüquqlarından istifadəsini indiki İzmir əyaləti ilə məhdud bir ərazidə 5 il müddətinə tərk edəcək; bu müddətin sonunda bölgənin Osmanlı ya da Yunanıstana qatılması üçün plebisit ediləcək;
  5. Ermənistan (maddə 88-93): Osmanlı İmperiyası Ermənistan Respublikasını tanıyacaq;Türkiyə-Ermənistan sərhədini ABŞ bir hakim olaraq müəyyən edəcək (ABŞ prezidenti Vudro Vilson 22 Noyabr 1920-ci il tarixli qərarı ilə Trabzon, Ərzurum, VanBitlis əyalətlərini Ermənistana verdi);
  6. Ərəb ölkələri ve Adalar (madde 94-122): Osmanlı İmperiyası, müharibə zamanı və ya əvvəl itirdiyi ərəb ölkələri, KiprEgey adaları üzərində heç bir haqq tələb etməyəcək;
  7. Azlıqların hüquqları(madde 140-151): Osmanlılar dinindəndilindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar verəcək, sürgün edilmiş qeyri-müsəlmanların əmlakları geri qaytarılacaq, azlıqlar bütün səviyyələrdə məktəb və dini qurumlar qurmaqda azaddırlar;Osmanlı İmperiyasının bu məsələlərdəki tətbiqləri lazım gələrsə, Müttəfiq Dövlətlər tərəfindən nəzarətdə saxlanılacaq;
  8. Xidməti məsələlər(maddə 152-207): Osmanlı İmperiyasının hərbi qüvvəsi 50,700 nəfərlə məhdudlaşacaqdı ki, onlardan 35000 nəfəri jandarma, 15 min nəfəri xüsusi dəstələr, 700 nəfəri isə sultanın yanındakı təhlükəsizlik qüvvələri idi.
  9. Müharibə cinayətləri(maddə 226-230): Müharibə vaxtında qətliam və cinayətlər törətməklə günahlananalar mühakimə olunacaq;
  10. Borclar və Müharibə kompensasiyası (maddə 231-260): Osmanlı İmperatorluğunun maliyyə vəziyyətindən ötəri döyüş təzminatı istenmeyecek, Türkiyənin Almaniya və müttəfiqlərinə olan borcları silinəcək;bununla birlikdə, Türkiyə maliyyəsi müttəfiq maliyyə komissiyasının nəzarəti altına alınacaq;
  11. Kapitulyasiyalar(maddə 260-268): 1914-cü ildə Osmanlı İmperiyası tərəfindən birtərəfli olaraq ləğv edilmiş kapitulyasiyalar müttəfiq dövlətlərin vətəndaşlarının xeyrinə yenidən qurulacaq;
  12. Ticarət və Özəl Hüquq(maddə 269-414): Türkiyə qanunları və inzibati qaydalar, müttəfiqlərin demək olar ki, hər sahədə müəyyən etdiyi qaydalara uyğunlaşdırılacaq; müttəfiq dövlətlər arasında əmək bölgüsü çərçivəsində mülki dəniz və dəmir yolu nəqliyyatı idarə ediləcək;Bu, əmək və əmək hüquqlarının müddəalarını özündə birləşdirən bir razılaşmadır.

Sevr xəritələrdə

Maraqlı faktlar

İstinadlar

  1. Antlaşmanın girişinde Fransa, Britanya İmparatorluğu, İtalya ve Japonya "başlıca düvel-i müttefika" olarak zikredilmektedir. Diğer düvel-i müttefika devletleri ise Ermenistan, Belçika, Yunanistan, Hicaz, Lehistan, Portekiz, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven ve Çekoslovakya olarak sıralanmıştır.
  2. Antlaşmanın On Üçüncü Bâb'ının 433. maddesi: "Fransızca, İngilizce ve İtalyanca tesvit edilmiş olan işbu muahedename tasdik edilecektir, ihtilâf zuhurunda Fransızca ve İngilizce metinlerin müsavi addedildiği birinci kısım (Cemiyet-i Akvam ahitnamesi) ve on ikinci kısım (Say) müstesna olmak üzere Fransızca metin muteber olacaktır."
  3. . 26 Haziran 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-28.
  4. Şimşir Bilal N. (2006). Atatürk ve Cumhuriyet. İstanbul: İleri Yayınları. səh. 55. ISBN 9789944109161.
  5. Hür Ayşe (2012). Öteki Tarih (2) Mondoros'tan İzmir Suikastı Davasına. Istanbul: Propil. səh. 88. ISBN 9789759963866.
  6. Prof. Dr. Nihat Erim (1953). Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. səh. 525-527.
  7. (türk). ataturk.net. 18 Şubat 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-28.
  8. . 10 Avqust 2015. 4 Mart 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  9. Cahit Kayra, Sevr Dosyası Nasıl yapıldı, Nasıl Yırtıldı. Büke Yayıncılık, 2004, ISBN 9789758454525, sayfa 21
  10. Prof. Dr. Nihat Erim (1953-cü il). Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. səh. 539-543.
  11. . uyg.tsk.tr. 18 fevral 2015-ci il tarixində arxivləşdirilib. ()
  12. Treaty of Sèvres/Part V - Military, naval and air clauses (Article 155) Wikisource, (İngilizce)

Mənbə

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

  •  (türk.)
  •  (ing.)
Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019