Süni intellekt və kompüter dilçiliyi şöbəsi

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 14 aprel 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə(№ 11/6) mövcud Kompüter dilçiliyi şöbəsinin bazasında daxili imkanlar və mövcud ştat vahidləri hesabına Süni intellekt və kompüter dilçiliyi şöbəsi yaradılmışdır.

AMEA Rəyasət Heyətinin 08 iyul 2025- ci il tarixli qərarı ilə şöbənin strukturu və tərkibi təsdiq olunmuşdur.

Süni intellekt və kompüter dilçiliyi şöbəsində 12 əməkdaş çalışır. Onlardan 3-ü elmlər doktoru, 2-si fəlsəfə doktorudur.

Şöbənin müdiri filologiya elmləri doktoru, professor Məsud Mahmudovdur.

Süni intellekt və kompüter dilçiliyi məsələlərinin əlaqələndirilməsi, Azərbaycan dilinin riyazi-statistik metodlar və kompüterlər vasitəsilə öyrənilməsi, süni intellekt və maşın tərcüməsi problemləri, statistik və elektron lüğətlərin tərtibi, klassiklərin və abidələrin dilinin riyazi-statistik metodlarla tədqiqi, təbii dilin emalı, təhlil və sintez alqoritmlərinin tərtibi, sentiment analiz, korpus dilçiliyi, Azərbaycan dilinin internet məkanında geniş istifadəsinin təmin edilməsi üçün linqvistik-tətbiqi texnologiyaların hazırlanması ilə bağlı araşdırmalar aparılması və onların monoqrafik nəşri.

Məlum olduğu kimi Süni intellekt və kompüter dilçiliyi şöbəsi Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda əvvəllər fəaliyyət göstərmiş Kompüter dilçiliyi şöbəsinin bazasında daxili imkanlar və mövcud ştat cədvəli əsasında yaradılmışdır. Məhz buna görə də əsas nəticələrdə kompüter dilçiliyi şöbəsinin elmi tədqiqatları da öz əksini tapmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il aprelin 9-da imzaladığı “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nın icrası ilə bağlı Tədbirlər Planının mühüm bəndlərindən biri “Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi ümumi informasiya bazasının yaradılması”dır (6.4.1.).

Kompüter dilçiliyi şöbəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi ümumi informasiya bazası yaradılmış və istifadəçilərə təqdim olunmuşdur (www.azerbaycandili.az ).

Şöbənin digər uğuru qrant layihəsi ilə əlaqədardır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı fondunun kompleks elmi tədqiqat proqramları üzrə 2015-ci ildə elan olunmuş əsas qrant layihələri müsabiqəsində (EİF – KETP) – 2015-1(25)) İnstitutun təqdim etdiyi “Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin inkişafı, dilin normalarına əməl olunmasının ictimai monitorinqi və dilin verilənlər korpusunun hazırlanması üzrə inteqrasiya olunmuş elektron sistemin yaradılması” layihəsi qalib hesab olunmuşdur. Layihə əsasında Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin inkişafı, dilin normalarına əməl olunmasının ictimai monitorinqi və dilin verilənlər korpusunun hazırlanması üzrə inteqrasiya olunmuş elektron sistem və onun əsasında “Azərbaycan dilinin elektron lüğətlər korpusu” portalı yaradılmış və internetdə yerləşdirilmişdir (korpus.azerbaycandili.az).

Son illərdə şöbədə azerbaycandili.az və korpus.azerbaycandili.az saytlarında təkmilləşdirilmə işləri aparılmış, ora konkordanslar bölümü əlavə edilmişdir. Həmin bölümə Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Seyid Əzim Şirvani, Sabir Rüstəmxanlının əsərlərinin, eləcə də “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının konkordansları yerləşdirilmişdir.

Kompüter dilçiliyi şöbəsinin tərəfindən tarixi abidələrin dilinin kompüter tədqiqi çərçivəsində “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının və Məhəmməd Füzulinin Azərbaycan dilində olan nəzm əsərlərinin statistik təhlili aparılmış, statistik lüğətlər( tezlik, elektron, əks lüğətlər) tərtib olunmuşdur.

Şöbə əməkdaşlarının müxtəlif illərdə çap olunmuş mühüm əsərləri:

1. Махмудов М. А. Система автоматической переработки тюркского текста на лексико-морфологическом уровне. Баку: «Элм», 1991, 144 c.

2. Kitabi-Dədə Qorqud»un statistik təhlili (ilkin nəticələr) (K.Vəliyeva, M. Mahmudov, V. Pines, C. Rəhmanov, V. Sultanov). Bakı: «Elm», 1999, 248 s.

3. Azərbaycan qəzet dilinin tezlik lüğəti (K.Vəliyeva, M. Mahmudov, V. Pines). Bakı: «Nurlan», 2004, 264 s.

4. Azərbaycan dilinin əks əlifba lüğəti (M. Mahmudov, Ə.Fətullayev). Bakı: «Nurlan», 2004, 524 s.

5. Mahmudov M. Mətnin formal təhlili sistemi. Bakı: “ Elm”, 2002, 244 s.

6. Məhəmməd Füzulinin nəzm əsərlərinin əlifba-tezlik sözlüyü (K.Vəliyeva, M. Mahmudov, C. Rəhmanov, V. Sultanov). Bakı: «Elm», 2004, 548 s.

7. Azərbaycan dilinin tezlik lüğəti (söz kökləri), I cild (M. Mahmudov, Ə. Fətullayev, R. Fətullayev və b.). Bakı: «Elm», 2010, 464 s.

8. Mahmudov M. Ə. Kompüter dilçiliyi. Bakı: “Elm və təhsil”, 2013, 356 s.

9. Mahmudov M. Ə. Türk dillərinin milli korpusları. Bakı: “Elm və təhsil”, 2018, 392 s.

11. Mahmudov M.Ə. Süni intellektin linqvistik problemləri. Bakı: “Elm və təhsil”, 2024, 376 s.

12. Vəliyeva K. Mətnin avtomatik sintaktik təhlili və sintezi. Bakı, 1996. 13. Vəliyeva K., Məmmədova M. Mətnlərin avtomatik si. Bakı: “Azərbaycan Universiteti Nəşriyyatı”, 2003, 80 s.

14. Mirzəliyeva M., Vəliyeva K. Maşın tərcüməsinin nəzəri problemləri. Bakı: “Elm və təhsil”, 2016, 120 s.

13. Vəliyeva K. Kompüter dilçiliyinə giriş. Bakı, 2018, 348 s.

14. Əliyeva N. Qrammatik sə¬viy¬yədə dilin struktur modelləri. Bakı: “Nurlan”, 2007, 159 s.

15. Əliyeva N. (Rəcəbov Ə.). У.Д.Уитни-лингвист. Bakı: Nurlan, 2007, 158 s.

16. Əliyeva N. German filologiyasına giriş. Bakı: “BDU nəşr”, 2009, 160 s.

17. Əliyeva N. İngilis dilində sifət. Bakı: “Elm və təhsil”, 2010, 327 s.

18. Əliyeva N. Valentlik nəzəriyyəsi. Bakı: “Elm və təhsil”, 2015, 171 s.

19. Əliyeva N. Dilçilikdə valentlik. Bakı: “Elm və təhsil”, 2015, 303 s.

20. Mahmudova R. Milli dil korpuslarında dilin tədqiqi məsələləri. Bakı: “AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu”, 2023, 90 s.

21. Həbibova K. Müasir Azərbaycan dilində elliptik cümlə. Bakı: Elm və təhsil, 2009, 192 s.

22. Həbibova K. Nitqdə manipulyasiya. Bakı: Elm və təhsil, 77 s.

23. Həbibova K. Virtual diskursun linqvistik xüsusiyyətləri. Bakı: Elm və təhsil, 2023, 110 s.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu -80. Bakı: Elm və təhsil, 2015