Südçü İmam hadisəsi

Mudros müqaviləsinin imzalanmasından sonra Maraş, Antep və Adana (Çukurova) bölgələri Britaniya qüvvələrinin işğalı altına düşmüşdür. 1919-cu ilin payızında britaniyalılar bu ərazilərin nəzarətini Fransaya təhvil vermiş, Fransa qüvvələri isə oktyabr ayında Maraşa daxil olmuşdur. Fransa işğal qüvvələrinin əsas hissəsini Fransa Müstəmləkə Qoşunları və Fransa Erməni Legionunun bölmələri təşkil etmişdir. Təxminən 2000 silahlı köməkçi qüvvədən ibarət olan Erməni Legionu 30 oktyabr 1919-cu il tarixində, yəni Fransa qüvvələrinim gəlişindən bir gün sonra şəhərə daxil olmuşdur.^[2]

Türkiyə mənbələrində yer alan versiyaya görə, 31 oktyabr 1919-cu il gecəsi Uzunoluq küçəsində yerləşən ictimai hamamdan çıxan üç müsəlman qadın Erməni Legionuna mənsub bir əsgər tərəfindən saxlanılmış və təhqiramiz rəftara məruz qalmışdır. Əsgərin qadınların örtüyünü çıxarmağa cəhd etmiş, artıq bu ərazinin türklərə məxsus olmadığı və Fransa idarəsi altında qadınların örtüklə gəzmələrinin yolverilməz olduğunu bildirmişdir. Qadınların kömək çağırması üzərinə silahsız şəkildə hadisə yerinə gələn Çakmaqçı Səid adlı qonşu Erməni legionerləri tərəfindən güllələnmiş və öldürülmüşdür.^[3] Bundan az sonra Südçü İmam^[a] adı ilə tanınan bir şəxs erməni əsgərlərinə atəş açmış, mənbələrə görə bir və ya bir neçə legioneri öldürmüş və ya yaralamışdır.^[6][7]

Hadisədən sonra Südçü İmam yaxınlıqdakı bir kəndə qaçmış və orada gizlənmişdir. Daha sonra əraziyə gələn Fransa Erməni Legionuna mənsub qüvvələrin cavab olaraq hadisə yerində olan mülki əhaliyə atəş açmış və Zülfüqar Çavuşun oğlu Hüseyn adlı bir şəxsi öldürmüşdür. Fransa əsgərləri Südçü İmamın əmisioğlu Kirəççioğlu Qədir adlı şəxsi həbs etmiş, onu ağır işgəncələrə məruz qoymuş və nəticədə o, saxlanma zamanı boğularaq vəfat etmişdir.^[8] O, bir tabuta qoyularaq vətəndaşlara gözdağı vermək məqsədilə Hökumət Meydanında nümayiş etdirilmişdir.^[8]

Hadisəyə dair daha az dramatik təsvir Maraşda həmin dövrdə fəaliyyət göstərmiş ABŞ yardım işçisi Stenli E. Kerr tərəfindən təqdim edilmişdir. Onun illər sonra kitabı üçün müsahibə apardığı və Türkiyə versiyasından xəbərsiz olan Fransa Legionunda çalışan bir erməninin verdiyi məlumata görə, rakı hazırlayan bir erməniəsilli şəxs bir neçə erməni legionerinə içki təqdim edən zaman onlardan biri həddindən artıq spirtli içki qəbul etməsi nəticəsində hamamdan çıxan müsəlman qadına yaxınlaşmış və onun örtüyünü çıxarmışdır. Bundan sonra yaranan qarşıdurma zamanı Südçü İmam, legionerlərdən birini güllələmiş və oni öldürmüş, lakin bu şəxs hadisəni törədən legioner olmamışdır.^[9]

Bu hadisələrin yaratdığı gərginlik tədricən artmış və 1920-ci ilin fevral ayında Fransa ordusuna qarşı silahlı üsyanın, yəni Maraş döyüşünün başlanmasına zəmin yaratmışdır.^[8]

Maraşın azad edilməsindən sonra Südçü İmama bələdiyyədə otaqçı vəzifəsi, daha sonra isə bir qalada topçu vəzifəsi verilmişdir. Qəhrəmanmaraşın azad olunması zamanı baş vermiş Bayraq hadisəsinin ildönümü münasibətilə keçirilən tədbirlər zamanı onun ölümü ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bəzi mənbələrə görə, izdihamla birlikdə qalaya çıxan zaman, digər mənbələrə görə isə 101 mərmi top atəşi həyata keçirilən anda topun qurğusunun həddindən artıq qızması nəticəsində 21-ci və ya 22-ci atəş zamanı alovlanma baş vermiş və topdan qopan bir parça Südçü İmamın alnına sancılmışdır. Dərhal xəstəxanaya çatdırılan Südçü İmam iki gündən sonra vəfat etmişdir.^[10]

Bu hadisənin xatirəsinə ehtiram olaraq 1992-ci ildə Qəhrəmanmaraş Südçü İmam Universiteti Südçü İmamın adı ilə adlandırılmışdır. Türkiyənin keçmiş baş nazirlərindən Nəcməddin Ərbakan da Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə Südçü İmam və Rıdvan Xoca kimi dini nüfuz sahiblərinin roluna tez-tez istinad etmişdir.^[11]

Sitat səhvi: " lower-alpha " adlı qrup üçün <ref> teqləri mövcuddur, lakin müvafiq <references group="lower-alpha"/> teq tapılmadı