Quləli Hərbi Liseyi — Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş ən qədim hərbi lisey. Təhsil müəssisəsi İstanbulun Asiya sahilində, Bosfor boğazının Çengelköy ərazisində yerləşmişdir. Məktəb 21 sentyabr 1845-ci il tarixində Osmanlı sultanı I Əbdülməcid tərəfindən təsis edilmişdir.
| Quləli Hərbi Liseyi | |
|---|---|
 | |
| Əsası qoyulub | 1845 |
| Bağlanıb | 2016 |
| Ölkə | |
| Sayt | kkk.tsk.tr/Okullar/kulel… |
| 41°03′31″ şm. e. 29°03′17″ ş. u. | |
 |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
2016-cı ildə Türkiyədə hərbi çevriliş cəhdindən sonra Quləli Hərbi Liseyi digər hərbi liseylərlə birlikdə bağlanmış və muzeyə çevrilmişdir. Daha sonralar bina hərbi qulluqçular üçün xarici dillərin tədris edildiyi Dil Məktəbi kimi istifadə olunmuşdur.
Quləli Hərbi Liseyi 21 sentyabr 1845-ci il tarixində İstanbulda, hazırda İstanbul Texniki Universiteti tərəfindən istifadə olunan Maçka kazarmalarında "Məktəbi-Fünuni-İdadiyyə" adı ilə yaradılmışdır. Binanın təmirə ehtiyacı səbəbindən məktəb ilk tədris ilini həmin dövrdə "Mızıkayi-Hümayun"un və "Zülüflü Baltacılar Ocağı"nın yerləşdiyi Çinili köşk binasında başa vurmuşdur. Maçka kazarmalarının təmirindən sonra "Məktəbi-Fünuni-İdadiyyə" ikinci tədris ilinə 10 oktyabr 1846-cı il tarixində sultan I Əbdülməcidin iştirakı ilə keçirilən mərasimlə başlamışdır.[3]
Quləli Hərbi Liseyinin yerləşdiyi bina ilkin olaraq Quləli Süvari Kazarması kimi inşa edilmiş, Osmanlı ermənilərindən olan memar Karpet Balyan tərəfindən layihələndirilmiş və tikintisi 1843-cü ildə tamamlanmışdır.[4][5]
1868-ci ildə bütün hərbi liseylərin birləşdirilməsi barədə qərar qəbul edilmişdir. Həmin dövrdə Quləli də daxil olmaqla dörd hərbi lisey "Ümum Məktəbi-İdadiyi-Şahanə" adı altında birləşdirilərək Qalatasaray kazarmalarına köçürülmüşdür, lakin bu birləşmənin uğursuz olması səbəbindən məktəblərin yenidən müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməsi qərara alınmışdır. Bu səbəbdən 1872-ci ildə "Məktəbi-Fünunı-İdadiyyə" və "Dəniz İdadisi" Quləli kazarmalarına köçürülmüş, bundan sonra təhsil müəssisəsi "Quləli İdadisi" adı ilə tanınmağa başlamışdır.[6]
Osmanlı imperiyası ilə Rusiya arasında baş vermiş Osmanlı–Rusiya müharibəsi zamanı məktəb hospitala çevrilmişdir. Bu səbəbdən Quləlinin şagird və müəllim heyəti İstanbulun Panqaltı bölgəsində yerləşən Hərbi Akademiya binasına köçürülmüşdür. Müharibədən sonra, 1879-cu ildə məktəb "Hərbi Tibb İdadisi" ilə birlikdə Çengelköydəki binasına qayıtmışdır. Məktəbdən kənarda yerləşən hospital binanın sıxlığı səbəbindən boşaldılaraq Hərbi Tibb Məktəbinə verilmiş, daha sonra isə Beylərbəyi məhəlləsinə köçürülmüşdür. "Hərbi Tibb İdadisi" 1910-cu ildə Haydarpaşa məhəlləsinə transfer edilmişdir.[6]
1912–1913-cü illərdə baş vermiş Balkan müharibələri zamanı Quləli kazarması yenidən hospital kimi istifadə edilmişdir. Şagirdlərin bir qismi Kandilli Qız Liseyinə (Adilə Sultan Sarayı), digərləri isə Beylərbəyi Sarayının yaxınlığındakı binalara yerləşdirilmişdir. 1913-cü ilin sonunda məktəb yenidən öz binasına qayıtmışdır. Birinci Dünya müharibəsi dövründə isə məktəb müvəqqəti olaraq İstanbul yaxınlığındakı Böyükada adasında yerləşən Prinkipo Yunan Pravoslav Yetimxanasına köçürülmüşdür. Müharibənin sonunda Mudros müqaviləsinə əsasən, britaniyalıların tələbi ilə bina boşaldılmış və Birinci Dünya müharibəsi zamanı köçürülmüş erməni yetim və qaçqınları üçün yataqxana kimi istifadə edilmişdir.[7][8]
Quləli Hərbi Liseyi əvvəlcə Kağızxanada, Sünnət körpüsü yaxınlığında yalnız çadırlardan ibarət hərbi düşərgəyə, bir ay sonra isə Maçkada yerləşən polis bölməsinə köçürülmüşdür. Britaniyalıların bu əraziyə marağı səbəbindən məktəb 26 dekabr 1920-ci il tarixində Beylərbəyi Sarayı yaxınlığında yerləşən köhnə Jandarma Məktəbinə transfer edilmişdir.[6]
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində əldə edilən qələbənin və 1923-cü il Lozanna müqaviləsinin nəticəsi olaraq Quləli kazarmaları Türkiyə ordusuna qaytarılmışdır. Britaniya qüvvələri üç il davam edən nəzarətdən sonra 6 oktyabr 1923-cü il tarixində kazarmanı tərk etmişdir.[6]
Məktəb 1924-cü ildə qəbul edilən Təvhidi-Tədrisat qanunu ilə mülki lisey statusu alaraq "Quləli Liseyi" adlandırılmışdır. Elə həmin ilin sonunda yenidən hərbi liseyə çevrilmiş, 1925-ci ildə isə indiki "Quləli Hərbi Liseyi" adını almışdır. İkinci Dünya müharibəsi dövründə səfərbərlik planlarına uyğun olaraq 1941-ci ilin may ayında məktəb Konyaya köçürülmüşdür. Bu müddətdə Quləli kazarması min çarpayılı hərbi hospitala çevrilmiş, Bosfor Nəqliyyat Komandanlığı da burada yerləşdirilmişdir.[6]
Müharibədən sonra məktəb 18 avqust 1947-ci il tarixində yenidən İstanbula, tarixi binasına qayıtmışdır. Quləli Hərbi Liseyi 1975–1976-cı tədris ilinə qədər təbiət elmləri üzrə Milli Təhsil Nazirliyinin proqramını tətbiq etmişdir. Sonradan kollec sisteminə keçilmiş, hazırlıq sinfinin əlavə olunması ilə təhsil müddəti üç ildən dörd ilə artırılmışdır. 1968-ci ildə Quləli Hərbi Liseyində iki qüllə inşa edilmişdir.[9]
2016-cı il Türkiyədə hərbi çevriliş cəhdindən sonra Quləli Hərbi Liseyi və digər hərbi liseylər 31 iyul 2016-cı il tarixində fərmanla rəsmi şəkildə bağlanmışdır.[10] Daha sonralar bina hərbi qulluqçular üçün xarici dillərin tədris edildiyi Dil Məktəbi kimi istifadə olunmuşdur.[11]
- ↑ 1 2 https://islamansiklopedisi.org.tr/uskudar.
- ↑ 1 2 https://islamansiklopedisi.org.tr/kuleli-askeri-lisesi.
- ↑ "Kuleli Military High School". www.uskudar.bel.tr.
- ↑ "Garabed Amira Balian (1800 – 1866)". Turkish Cultural Foundation.
- ↑ Yazman, Derya. "Kuleli'nin eskiden ünlü kuleleri yoktu". Akitera. 9 avqust 2011. İstifadə tarixi: 24 may 2013.
- ↑ 1 2 3 4 5 "Kuleli Askeri Lisesi". www.uskudar.bel.tr.
- ↑ GÜNAL, BÜLENT. "Ermenistan'da basılan 'Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Ermeni Sporcular' adlı kitapta, Kuleli Askeri Lisesi'yle ilgili tarihi gerçekler yer alıyor". Haber Turk. 8 avqust 2011. İstifadə tarixi: 24 may 2013.
1920 yılında İngiliz askeri ataşesinin organizasyonuyla da Kuleli Askeri Lisesi boşaltıldı ve binaya Ermeni yetimler yerleştirildi.
- ↑ Demoyan, Hayk. Armenian Sport and Sports Education in the Ottoman Empire. Yerevan: Armenian Genocide Museum-Institute. 2009.
- ↑ "Kuleli 13 milyona yenilendi". Gazete Vatan. 29 sentyabr 2021.
- ↑ Kurulu, T.C. Bakanlar. "669 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname" (PDF). Resmî Gazete. 25 iyul 2016.
- ↑ "MSÜ Yabancı Diller Yüksekokulu Kuleli Yerleşkesi 2024-2025 Eğitim ve Öğretim Yılı Açılış Töreni". National Defence University of Turkiye. İstifadə tarixi: 4 mart 2025.