Qlobal idarəetmə (ing. Global governance) — ümumi rifah naminə fəaliyyətləri tənzimləyən institutlar, proseslər, normalar, rəsmi müqavilələr və qeyri-rəsmi mexanizmlər çərçivəsində yaranan məqsədyönlü nizam.[1]
Daha geniş mənada bu termin beynəlxalq iqtisadi inteqrasiyanın bütün növlərini və müasir qlobal çağırışlara cavab vermək məqsədilə beynəlxalq təşkilatların transformasiyasını xarakterizə edir.[2][3]
Qlobal idarəetmə konsepsiyası 1980-ci illərdən başlayaraq alimlər tərəfindən aktiv şəkildə inkişaf etdirilir. Bu konsepsiya bir çox cəhətdən İmmanuel Vallerştaynın milli dövlətlərin hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması barədə ideyalarına əsaslanır. Belə ki, müasir dövlət mütləq şəkildə dünya iqtisadiyyatı ilə birlikdə inkişaf edən dövlətlərarası (beynəlxalq) sistemin iştirakçısı olmalıdır.[4]
- Milli sərhədlərdən kənara çıxan və beynəlxalq, transmilli və ya regional səviyyələrdə baş verən fəaliyyət növlərini tənzimləyir;
- Əsas aktorlar qismində dövlət, özəl və hibrid institutlar, həmçinin qlobal siyasi və iqtisadi şəbəkələr çıxış edir;
- Müştərək dəyərlər və prinsiplər əsasında formalaşmış qayda və prosedurlara söykənir;
- Beynəlxalq rejimlərin formalaşmasını və müxtəlif ölkələrin milli qanunvericiliyinin harmonizasiyasını şərtləndirir;
- Ümumi qaydalara riayət olunması ilk növbədə iqtisadi və ideoloji motivlərlə təmin edilir.
Qlobal idarəetmənin mənfi effektlərinin tənqidi aspektlərindən biri də qlobal idarəolunmazlıq (ing. global ungovernance) anlayışıdır. Bu termin 1996-cı ildə britaniyalı iqtisadçı Suzan Streync tərəfindən təklif edilmişdir. O, qlobal bazarların inkişafı sayəsində hakimiyyətin milli hökumətlərdən transmilli təşkilatlara və ya qeyri-dövlət subyektlərinə doğru diffuziyasını (yayılmasını) ifadə edir.[5] Müasir təfsirdə bu termin həmçinin, qeyri-müəyyənlik şəraitində və ya qloballaşma hədəflərinə (məsələn, Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri) sürətlə nail olmağın qeyri-mümkünlüyü vəziyyətində beynəlxalq təşkilatların spesifik idarəetmə rejimini bildirir.[6]
- ↑ Benedict, Kennette. Wright, James D. (redaktor). Global Governance. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (Second Edition) (ingilis). Oxford: Elsevier. 1 yanvar 2015. 155–161. doi:10.1016/b978-0-08-09708-6-8.75018-5. ISBN 978-0-08-097087-5.
- ↑ Haas, E. Smelser, Neil J.; Baltes, Paul B. (redaktorlar ). International Organization. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (ingilis). Oxford: Pergamon. 1 yanvar 2001. 7819–7824. doi:10.1016/b0-08-043076-7/01269-9. ISBN 978-0-08-043076-8.
- ↑ "Global Governance - an overview". www.sciencedirect.com. 28 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 mart 2021.
- ↑ Wallerstein, Immanuel. The Politics of the World-Economy: The States, the Movements and the Civilizations (ingilis). Cambridge: Cambridge University Press. 1984. 191.
- ↑ Strange, Susan. The Retreat of the State: The Diffusion of Power in the World Economy. Cambridge: Cambridge University Press. 1996.
- ↑ Kormych, Anatolii; Zavalniuk, Volodymyr. "Eastern Partnership Association Agreements in the Mirror of Global Ungovernance: Where Does the DCFTA Lead?". Lex Portus (ukrayna) (6). 2020. doi:10.26886/2524-101X.6.2020.2. 13 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 mart 2021.