Qartal pəncəsi əməliyyatı (ing. Operation Eagle Claw , fars. عملیات پنجه عقاب) — ABŞ Prezidenti Cimmi Karterin əmri ilə 24 aprel 1980-ci ildə Tehrandakı ABŞ səfirliyində girov saxlanılan 52 səfirlik işçisini xilas etmək üçün ABŞ Silahlı Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmiş müvəffəqiyyətsiz bir əməliyyat. Delta Force tərəfindən həyata keçirilən birinci əməliyyatlardan biri olan bu əməliyyat çoxsaylı maneələr və müvəffəqiyyətsizliklərlə qarşılaşmış və sonradan ləğv edilmişdir. Desert One (azərb. Səhra bir və ya azərb. Çöl bir) olaraq adlandırılan birinci yerləşdirmə ərazisinə səkkiz helikopter göndərilmiş, lakin onlardan yalnız beşi işlək vəziyyətdə olmuşdur.[1] Helikopterlərdən birində hidravlik problemlər mövcud idi, biri qum fırtınasına düşmüş, üçüncüsünün isə rotor pərlərində çat əlamətləri mövcud idi. Əməliyyat planlaşdırılarkən belə bir qərar qəbul edilmişdi ki, əgər Desert One ərazisinə çatdıqdan sonra altı ədəddən daha az helikopter işlək vəziyyətdə qalarsa, yalnız dörd helikopterin olması kifayət etsə belə, missiya mütləq formada ləğv ediləcəkdir.[1] Hərbi dairələrdə hələ də müzakirə mövzusu olan bir hərəkətlə əməliyyat komandirləri prezident Karterə missiyanı ləğv etməyi məsləhət görürlər və Karter də bu qərarla razılaşır.[2]
| Qartal pəncəsi əməliyyatı | |||
|---|---|---|---|
 İrandakı Desert One bazasındakı dağıntının ümumi görüntüsü | |||
| Tarix | 24-25 aprel 1980 | ||
| Yeri | Cənubi Xorasan ostanı, İran | ||
| Səbəbi | İran girov böhranı | ||
| Nəticəsi | Əməliyyat müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnmişdir | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|
|||
| Komandan(lar) | |||
|
|||
| Tərəflərin qüvvəsi | |||
|
|||
| İtkilər | |||
|
|||
|
|
|||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
ABŞ qüvvələri Desert One ərazisindən geri çəkilməyə hazırlaşarkən, qalan helikopterlərdən biri əsgərləri və reaktiv yanacağı daşıyan nəqliyyat təyyarəsinə çırpılır. Toqquşma nəticəsində baş vermiş yanğın zamanı hər iki aviasiya vasitəsi də məhv olmuş, həmçinin də səkkiz əsgər həyatını itirmişdir.[1]
Ağ Ev müvəffəqiyyətsiz xilasetmə əməliyyatını gecə saat 01:00-da elan etmişdir.[3] İranın hərbi müstəntiqləri isə səkkiz cəsəd tapıldığını və həmçinin İranın bir mülki şəxsinin də cəsədini tapdıqlarını iddia etmişdirlər. Lakin, eniş meydançasının yaxınlığında dayanmaqdan imtina edən və tank əleyhinə mərmi ilə vurulduqdan sonra tanker tipli yük maşını partlayan yanacaq maşınının sürücüsünün nəqliyyat vasitəsindən tullanaraq yaxınlıqdakı pikap yük maşınına minərək qaçmağı bacardığı etiraf edilmişdir.[4][5][6] C-130 təyyarəsi eniş edərkən, Desert One eniş meydançasının yaxınlığındakı torpaq yolun əks tərəflərində ABŞ əsgərləri tərəfindən dayandırılmış nəqliyyat vasitələrinin yanacaq daşıyan yük maşını və 44 mülki şəxsi daşıyan avtobus olduğu bildirilmişdir.[4][6] Doqquz tabut düzəltdirilmiş və Ayətullah Sadeq Xalxali doqquz amerikalının öldürüldüyünü iddia etmişdir.[7] Saylarının səkkiz olduğu fərz edilən[7] Amerikan cənazələri 6 may 1980-ci ildə[7] ABŞ-yə qaytarılmış və ölkənin müxtəlif yerlərində dəfn edilmişdir. Avtobusda girov götürülmüş 44 İran vətəndaşı isə azad edilmiş və daha sonra onlar əməliyyatın şahidləri qismində ifadə vermişdilər.[8] Səfirlikdə saxlanılan girovlar isə daha sonra edilə biləcək ikinci xilasetmə cəhdinin qarşısının alınması məqsədi ilə İranın müxtəlif yerlərinə göndərilmişdilər.[3]
İran İnqilabı kontekstində, İranın yeni lideri hesab olunan Ayətullah Ruhullah Xomeyni, missiyanın İranı və onun yeni İslamçı hökumətini hifz etmək üçün ABŞ missiyasını pozan Allahın ("Allahın mələkləri") hərəkəti ilə dayandırıldığını bildirmişdir. Karter isə öz növbəsində iddia edirdi ki, 1980-ci il ABŞ prezident seçkilərində onun məğlubiyyətə düçar olmasının əsas səbəbi bu əməliyyat zamanı girovların azad edilməsinin nəyinki mümkün olmaması, əksinə bu əməliyyatın özünün yeni bir fəlakətlə nəticələnməsidir. Amerikalı girovlar Ronald Reyqanın andiçmə mərasiminin keçirildiyi gün azad edilmişdilər.[9]
- ↑ 1 2 3 Bowden, Mark. "The Desert One Debacle". The Atlantic. may 2006. 21 sentyabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 sentyabr 2013.
- ↑ "Operation Eagle Claw, 1980: A Case Study in Crisis Management and Military Planning". Ministry of Defence of Singapore. 10 noyabr 2003 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ 1 2 Ryan, (1985)
- ↑ 1 2 "Operation Eagle Claw: An Attempt To End The Hostage Crisis". University of Virginia Law School. 1 aprel 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- ↑ "1980 - Operation Eagle Claw". Air Force Support Historical Division. 14 oktyabr 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- ↑ 1 2 Kreisher, Otto. "Desert One". Air & Space Forces Magazine. 1 yanvar 1999. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- ↑ 1 2 3 C. Randal, Jonathan. "Iran Releases Bodies of U.S. Servicemen". Washington Post. 6 may 1980. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- ↑ Bowden (2006)
- ↑ "Jimmy Carter: Iran hostage rescue should have and could have worked if the US was more prepared". USA Today. 17 sentyabr 2010. 10 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 sentyabr 2017.
- Beckwith, Charlie A. Delta Force: The Army's Elite Counter Terrorist Unit. Avon. 2000. ISBN 0-380-80939-7.
- Bottoms, Mike. "Carney receives Simons Award" (PDF). Tip of the Spear. United States Special Operations Command Public Affairs Office. 2007. 26–31. 1 iyun 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 noyabr 2010.
- Bowden, Mark. Guests of the Ayatollah: The First Battle in America's War With Militant Islam. Atlantic Monthly Press. 2006. ISBN 0-87113-925-1.
- Carter, Jimmy. Keeping Faith: Memoirs of a President. Bantam Books. 1 oktyabr 1982. ISBN 0-553-05023-0.
- Aeronautical Information Manual (PDF). Federal Aviation Administration. 2012. 4–3–18. 5 mart 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
- Gabriel, Richard A. Military Incompetence: Why the American Military Doesn't Win. Hill and Wang. 1985. ISBN 0-374-52137-9.
- Haney, Eric. Inside Delta Force: The Story of America's Elite Counter Terrorist Unit. Random House. 2002. ISBN 0-385-33603-9.
- Kamps, Charles Tustin. "Operation Eagle Claw: The Iran Hostage Rescue Mission". Air & Space Power Journal. 2006. 2 aprel 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 mart 2008.
- Ryan, Paul B. The Iranian Rescue Mission: Why It Failed. Annapolis: Naval Institute Press. 1985. ISBN 0-87021-321-0.
- Thigpen. The Praetorian STARShip: The Untold Story of the Combat Talon. DIANE Publishing. 2001. ISBN 9781428990432.
- Kyle, James H. The Guts to Try. New York: Orion Books. 1990. ISBN 0-517-57714-3.
- Lenahan, Rod. Crippled Eagle: A Historical Perspective Of U.S. Special Operations 1976–1996. Narwhal Press. 1998. ISBN 1-886391-22-X.
- Olausson, Lars, Lockheed Hercules Production List 1954–2005, Såtenäs, Sweden, annually, no ISBN.
- "The Desert One Debacle" – The Atlantic, May 2006
- Operation Eagle Claw: Pictorial overview
- Airman magazine – Archive of interviews with surviving participants
- The Holloway Report – The official DoD investigation into the incident
- Charles Cogan, "Desert One and Its Disorders", The Journal of Military History 67.1 (2003) 201–216