| Tarixi dövlət | |
| Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikası |
|---|
Türküstan Türk Müstəqil İslam Respublikası 1922-ci il aprelin 15-də Kafirun qurultayı zamanı daha geniş basmaçı hərəkatının tərkib hissəsi olaraq quruldu. Qısa ömür sürən respublika indiki Tacikistan və Özbəkistanın bəzi hissələrinə nəzarət edirdi.
1922-ci il martın 28-də Alim xanın əmri ilə Ənvər Paşa Şərqi Buxarada bütün silahlı qüvvələrin komandanı elan edildi.[1][2] Aprelin 9-da Ənvər Paşa bütün basmaçı döyüşçülərinə doqquz maddədən ibarət sirkulyar göndərərək vəziyyəti izah etdi və necə hərəkət etmələri barədə göstərişlər verdi:
“Bütün mücahidlərin bir-birinə etibar etməsi, itaət göstərməsi və hörmət etməsi vacibdir. ...Hamınız bir vətənin övladları olduğunuz üçün sizi şəxsi və ya parçalaycı fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmağa, bir bayraq altında birləşməyə və bir ideala xidmət etməyə çağırıram”. O, düşmənin təchizat xətlərinin kəsilməsini tövsiyə edərək əlavə etdi: “Bu məsələdə çox diqqətli olmanız vacibdir”. Düşmənin təchizat bölmələrinə reydlər təşkil edin və güclü kəşfiyyat şəbəkəsi yaradın. 1922-ci il aprelin 10-dan sonra keçiriləcək qurultayda iştirak etmək üçün nümayəndə heyətlərinizi göndərməyinizi xahiş edirəm. “Buxara İslam mücahidlərinin komandanı, müsəlmanların xəlifəsi Ənvərin kürəkəni”.
Boysunun cənub cəbhəsini gəzərkən Ənvər Paşa və silahdaşları təxminən 2 kilometr məsafədə yerləşən Kafirun kəndindən keçdilər.[3] 1922-ci il aprelin 15-də qərargahın təşəbbüsü ilə Kafirunda böyük bir toplantı keçirildi. Həmin gün üçün planlaşdırılmış məclisə Türküstanın müxtəlif bölgələrindən təxminən yüz basmaçı rəhbəri toplaşdı və Ənvər Paşanın bayrağı altında birləşmiş 3000-ə yaxın silahlı döyüşçüyə rəhbərlik etdilər.[4] Həmin gün saat səkkizdə Ənvər Paşa, Baş Qərargah rəisi Həsən bəy, əfqan kapitan Əfzələddin və Əhməd xanın komandanlığı altında olan əfqan könüllülər bayraq başına toplandılar. Ənvər Paşa qurultayda iştirak edən yüzə yaxın basmaçıya Osmanlı türkcəsində müraciət etdi:[5]
"«ای ترکستانِ مُجاهدلَرِنین قهرمانلاری! سیزلَر بو گؤزل و مُثِلْسِز وطنِیْنینیزی، یِت(?) ییل دیر آنونُ مُردَر چِیزمَهلَری ایله قَدیْمَلییان روسلاردان آزاد ائتمک اُچون بورادا توپلانمیش سیز. قدَرین چِلْوَسی ایله بیz، باشقا بیر مملکتده دوغولوب بِیوُمُوش افغان گؤنُلُلوَر ایله تقدیرینیزده شریک اولوروز.
بِن و ضابطانیم حُضورونوزدا واعده ائدیریم کی، بو مقدّراتا شریک اولماغdan پِشیمانلیق حسِی اِتمِیرم. سون نفَسیمَغَه قَدَر بو دَوا اوچون چالیشاجام. اینجا وردیغیم یَمینی شَرَفْینِیز ایله تَصْدِیق ائدِمَنِیزی طلب ائدیرم.»"
azərbaycanca tərcüməsi:
"Ey Türküstan mücahidləri! Bu gözəl və bənzərsiz vətəninizi yetmiş (?) ildir murdar çəkmələri ilə tapdalayan ruslardan azad etmək üçün buraya toplaşmısınız. Taleyin hökmü ilə biz, başqa ölkədə doğulub boya-başa çatmış əfqan könüllüləri də sizin taleyinizə şərikik.
Mən və zabitlərim qarşınızda söz veririk ki, bu taleyin şəriki olmağımıza görə peşman deyilik. Son nəfəsimə qədər bu dava uğrunda çalışacağam. Sizdən burada içdiyim andı öz şərəfinizlə təsdiq etməyinizi xahiş edirəm”.
Cavab olaraq bütün korbaşılər Kafirun qərarlarını təsdiqləyərək bəyan etdilər: “Şərəfimizə and içirik!”
Mənbələr:[6]
- Düşməndən təmizlənmiş Şərqi Buxara bölgələrində nizami və mütəşəkkil hərbi hissələr yaradılacaq, döyüş qaydaları tətbiq ediləcək.
- Yerli əhalini hərəkətə cəlb etmək məqsədilə hələ qiyam baş verməmiş ərazilərə səyyar dəstələr göndəriləcək.
- Hər bir əyalətdə inqilabi hərəkatlara rəhbərlik etmək üçün bir komandir (ləşkerbaşı) təyin ediləcək.
- Zəkat və xərac hərbi qüvvələrin təminatı üçün kifayət etmədikdə, əhalinin maddi imkanlarına uyğun şəkildə əlavə vergi tutulacaq.
- Maliyyə məsələlərini idarə etmək üçün vergi yığanlar təyin ediləcək.
- Hər bir əyalətdə düşməndən təmizlənmiş ərazilərdə yerli idarəetmə orqanları yaradılacaq və təşkil olunacaq.
- Komandirlərin və yerli rəhbərlərin hələ təyin edilmədiyi ərazilərə komandirlər, valilər və vergi yığanlar göndəriləcək. Özünüidarəetmə tətbiq olunan bölgələrdə kiçik zabitlər bu təyinatlar barədə mərkəzi rəhbərliyə vaxtında məlumat verəcəklər.
- Komandirlər bütün hərbi məsələlərə cavabdeh olacaqlar. Digər məsul şəxslər və hərbi qulluqçular təchizat və maddi-texniki təminatla məşğul olacaq, qoşunların ehtiyaclarının qarşılanmasında komandirlərə kömək edəcəklər. Əhalini zülmdən qorumaq və yerli işləri idarə etmək məqsədilə təyin edilən zəkat yığanlar zəkatın toplanmasına nəzarət edəcəklər.
- Hər bir əyalət komandiri və bəy mərkəzi komandanlığa gündəlik hesabat təqdim edəcək. Təhlükəsizlik şəraiti sabit olduqda hesabatlar həftədə iki dəfə göndərilə bilər.
- Mərkəzi komandanlıq tərəfindən əyalətlərə göndərilən nümayəndələr Ali Baş Komandanın adından rəsmi sənədləri imzalayacaqlar.
- Fövqəladə vəziyyət yarandıqda və ya yaxınlıqdakı komandirlərdən biri düşmən tərəfindən mühasirəyə alındıqda, ən yaxın komandirlər mümkün qədər çox qüvvə ilə dərhal onların köməyinə gəlməlidirlər.
- Düşmənin işğalı altında olan şəhər və rayonlarda, əgər düşmən qüvvələri güclüdürsə, onları zəiflətmək məqsədilə mühasirə taktikası tətbiq ediləcək; düşmən mövqeləri daimi nəzarətdə saxlanılacaq və hərəkətdə olan düşmən dəstələrinə qarşı reydlər təşkil ediləcək.
- Düşmənin teleqraf, telefon və kabel kimi rabitə xətləri sıradan çıxarılacaq.
- Düşmənin casus şəbəkələrinə qarşı qəti tədbirlər görüləcək və onlar sərt şəkildə cəzalandırılacaqlar. Lakin günahını etiraf edib peşmanlıq bildirənlərə bağışlanma imkanı veriləcək.
- Əsir götürülən şəxslərlə humanist davranılacaq.
- Bütün hərbi və siyasi fəaliyyətə rəhbərlik Ənvər Paşaya həvalə ediləcək.
1922-ci il aprelin 15-də keçirilən qurultayda qəbul edilən qərarlara əsasən, Ənvər Paşa nəzarət və təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə azad edilmiş ərazilərdə yerli mülki idarəetmə strukturları qurdu və qoşunlarının bir hissəsini həmin bölgələrdə yerləşdirdi.[7][8][9][10] Bundan əlavə, Buxaranın prezidenti Osman Xoca və İslam Ordularının Baş Komandanı Şir Məhəmməd tərəfindən Səmərqənddə Müstəqil Türküstan İslam Respublikası (həmçinin Türküstan Müvəqqəti Hökuməti adlandırılır)[11] elan edildi.[12][13] Əbdülhəmid hərb naziri, Əli Rıza isə hərb nazirinin müavini təyin edildi.[11] Dövlət şəriət qanunlarına əsaslanan və xüsusi mülkiyyət prinsipini qəbul edən idarəetmə modeli üzərində qurulmuşdu.[14]
Şir Məhəmməd Baxın rəhbərliyi ilə qurulan hökumət üç ay ərzində qərargahını beş dəfə — Səmərqənd, Namanqan, Oş, Margilan və Narin şəhərlərinə köçürdü. Kabildən gələn nümayəndələrin də iştirak etdiyi qurultayda Şərqi Buxaranın azad edilmiş ərazilərində nizami hərbi hissələrin yaradılması, yerli əhalinin mübarizəyə hazırlanması, hər bölgədə inqilabi fəaliyyətə rəhbərlik edəcək komandirlərin təyin edilməsi və maliyyə çatışmazlığı halında vergilərin toplanması barədə qərarlar qəbul edildi. Qurultay 16 maddədən ibarət idi və sonuncu maddə yekdilliklə bütün hərbi və siyasi səlahiyyətləri Ənvər Paşaya verdi. Ona rəsmi olaraq üzərində “Damad-ı Halifet'ül Müslimin, Əmir-i Leşker-i İslam Seyyid Ənvər” (“Müsəlmanların xəlifəsinin kürəkəni, İslam Ordusunun komandanı Seyyid Ənvər”) sözləri yazılmış möhür təqdim edildi və bununla da milli hərəkat rəhbərliyinin dəstəyini qazandı.[15]
Maddə 1 - 1868–1883-cü illərdə Çar II Aleksandrın dövründə Perovski, Çernayev, Kaufman, Skobelev, Kuropatkin kimi generalların komandanlığı altında rus qoşunları Türküstanı işğal edərək müsəlman əhalinin siyasi və mədəni dəyərlərini tapdaladılar.
Maddə 2 - Türküstanın işğalından sonra onun münbit torpaqları rus köçkünləri arasında bölüşdürüldü. II Nikolayın dövründə “Köçürmə idarələri” yaradıldı, köçəri Türküstan əhalisinin torpaqları çarın mülkiyyətinə keçirildi və daha sonra bölgəyə köçürülən rus əkinçilərinə verildi. Rusiya hökuməti Türküstanı özünə tabe etdikdən sonra müsəlmanları iqtisadi cəhətdən zəiflətməklə yanaşı, onları sosial baxımdan geridə saxlamağa çalışırdı. Görülən tədbirlər müsəlmanları rus hakimiyyətindən asılı vəziyyətə salmaq məqsədi daşıyırdı. Bu məqsədlə müsəlmanlar təhsil və elm imkanlarından məhrum edilir, dövlət vəzifələrindən uzaqlaşdırılırdı. “Əmin” (vergi yığan) və “Minbaşı” (nahiyə başçısı) kimi vəzifələrə təyin edilən şəxslərin rus maraqlarına xidmət etməsinə üstünlük verilirdi. Bu siyasət nəticəsində müsəlman əhalinin əmlakı tədricən rusların nəzarətinə keçdi. 1916–1917-ci illərdə müsəlmanlar orduya çağırılsalar da, silahlandırılmadılar və əsasən arxa cəbhə işlərinə cəlb edildilər. Həmin illərdə bölgədə qıtlıq baş verdi və milyonlarla insan həlak oldu.
Maddə 3 - 1917-ci ildə II Nikolay inqilab nəticəsində devrildi. Bu hadisədən sonra Türküstan nümayəndələri Kokandda keçirilən qurultayda Türküstan Milli Muxtar Hökumətinin yaradıldığını elan etdilər. Lakin rus silahlı qüvvələri hökuməti zor gücünə dağıtdı və üzvlərini həbs etdi. Əhalinin az hissəsini təmsil etmələrinə baxmayaraq, bolşeviklər bölgədə hakimiyyətlərini elan etdilər.
Maddə 4 - Özlərini kommunist adlandıran bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra Türküstan müsəlmanlarına qarşı təzyiqləri artırdılar, daşınar və daşınmaz əmlakı müsadirə etdilər və siyasi hüquqları məhdudlaşdırdılar. Sovet qoşunları şəhər və kəndlərdə dağıntılar törətdi. 1918-ci ildə Kolesov, Kazakov, Uspenski, Səfərov, Konovalov, Frunze, Sokolnikov, Buki və başqalarının rəhbərliyi altında Buxara, Kokand və Fərqanə bölgəsində ağır hərbi əməliyyatlar aparıldı. 1920-ci ilin sentyabrında Buxara şəhərinin tutulması zamanı şəhərin əmlakının bir hissəsi Moskvaya aparıldı.
Maddə 5 - Sovet hökumətinin “Türkistan Komissiyası” Moskvadan göndərilərək yerli idarəetmədə çalışan bir sıra təcrübəli türkistanlıları vəzifədən uzaqlaşdırdı və onların yerinə sovet siyasətinə sadiq şəxslər təyin etdi.
Maddə 6 - Dörd il ərzində xaricdə fəaliyyət göstərən Türküstan azadlıq tərəfdarları “quldur” kimi təqdim edilir və onlara qarşı hərbi əməliyyatlar aparılırdı. Bu tədbirlər nəticəsində xüsusilə Fərqanə bölgəsində dağıntılar baş verdi.
Maddə 7 - Dini və hüquqi sahədə dəyişikliklər edilərək qazi institutu ləğv olundu.
Maddə 8 - Qurultay iştirakçıları Türküstanın istiqlalını elan etdiklərini və aşağıda göstərilən maddələri qəbul etdiklərini bəyan etdilər.
Maddə 9 - Əgər Sovet hökuməti Türküstan müsəlman xalqlarının siyasi və mədəni hüquqlarını tanımaz və bölgədə sülhü təmin etməzsə, Türküstan müsəlmanları mübarizəni davam etdirəcəklərini bildirirlər.
Maddə 10 - Bolşevik hakimiyyəti qanunsuz elan edilir.
Maddə 11 - Qurultay tərəfindən elan edilən hökumət Türküstanın qanuni hökuməti hesab olunur.
Maddə 12 - Yeni dövlət “Müstəqil Türküstan İslam Respublikası” adlandırılacaq.
Maddə 13 - Sırdərya, Fərqanə, Səmərqənd, Yedisu, Kaspı və Amudərya bölgələri bu hökumətin idarəsinə daxil edilir.
Maddə 14 - Sovet hakimiyyəti sona çatdıqdan sonra Daşkənddə ümumi qurultay çağırılacaq və qəbul edilmiş qərarlar yenidən nəzərdən keçiriləcək.
Maddə 15 - 18 yaşdan yuxarı hər 5000 nəfərə bir nümayəndə seçiləcək. Milli azlıqlar əhalinin sayına uyğun şəkildə təmsil olunacaqlar. Bolşevik partiyasının üzvləri və sovet təhlükəsizlik orqanlarında çalışan şəxslər seçki hüququndan məhrum ediləcəklər.
Maddə 16 - Milli azlıqlar öz adət-ənənələrinə uyğun yaşamaq və ana dilində təhsil almaq hüququna malikdirlər.
Maddə 17 - Bütün din və məzhəblər bərabər hüquqludur.
Maddə 18 - Dövlətin gəlir və xərcləri bütün vətəndaşlara bərabər şəkildə şamil edilir.
Maddə 19 - Daxili və xarici ticarət əsasən sərbəstdir.
Maddə 20 - Hər bir vətəndaş öz əmlakını satmaq hüququna malikdir.
Maddə 21 - Xarici vətəndaşlar daşınmaz əmlak sahibi ola bilməz, lakin onu müəyyən müddətə icarəyə götürə bilərlər.
Maddə 22 - Rusiya hakimiyyəti dövründə müsadirə edilmiş əmlak əvvəlki sahiblərinə qaytarılacaq.
Maddə 23 - Dağlar, meşələr, yeraltı sərvətlər və abadlaşdırılmamış torpaqlar dövlət mülkiyyəti sayılır.
Maddə 24 - Köçəri xalqlar torpaqlarından icma qaydasında istifadə edirlər.
Maddə 25 - Digər torpaq məsələlərinə növbəti qurultayda baxılacaq.
Maddə 26 - Müvəqqəti hökumət on beş nəfərdən ibarətdir.
Maddə 27 - Bu üzvlər arasından sədr, müavin və baş katib seçilir və icraiyyə komitəsi yaradılır.
Maddə 28 - Üzvlərdən beşi bölgələr üzrə hərbi rəhbər təyin edilir.
Maddə 29 - Qalan üzvlər müxtəlif nazirliklərə rəhbərlik edirlər: Hərbi, Xarici İşlər, Daxili İşlər və Rabitə, Təhsil, Maliyyə, Ədliyyə və Nəqliyyat.
Maddə 30 - Zəruri hallarda Nazirlər Kabineti icraiyyə komitəsinin çağırışı ilə toplanır.
Maddə 31 - Nazirliklərin qərarları icraiyyə komitəsinin təsdiqi ilə qüvvəyə minir.
Maddə 32 - Hökumətin paytaxtı gələcəkdə Daşkənd olacaq.
Maddə 33 - Xarici İşlər Nazirliyi dövlətin tanınması üçün diplomatik fəaliyyət göstərəcək.
Maddə 34 - Bu sənədin bir nüsxəsi Sovet hökumətinə göndəriləcək.
Maddə 35 - Hökuməti tanımayan şəxslər əksinqilabçı hesab ediləcək.
Maddə 36 - Qurultay tərəfindən dövlət rəhbərliyi və nazirlik vəzifələri təsdiq edilir.
Ənvər Paşa və digər basmaçı rəhbərləri 1922-ci ilin yayında nəzarət etdikləri ərazilərin böyük hissəsini itirdikdən sonra Türküstan Türk İslam Respublikası fəaliyyətini dayandırdı.[18]
- ↑ Yalvar, Cihan. "1918-1922 Yılları Arasında Emir Timur'un Mirası: "Buhara Emirliği"". Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi (türk). 4 (10). 2017: 213–233.
- ↑ Hatunoğlu, Nurettin. Türkistan'da Son Türk Devleti Buhara Emirliği ve Alim Han (türk). Ötüken Neşriyat. 2011. səh. 322.
- ↑ Bademci, Ali. Sarıklı Basmacı: Türkistan'da Enver Paşa'nın Umumi Muhaberat Müdürü Molla Nafiz'in Hatıraları (türk). Ötüken Neşriyat. 2015. 142. ISBN 9789754377668.
- ↑ Bademci, Ali. Basmacı Arşiv Belgelerine Göre Türkistan'da Enver Paşa (türk). Kamer Yayınları. 2019. 145. ISBN 9786056970054.
- ↑ Bademci, Ali. Korbaşılar ve Enver Paşa-II (türk). Istanbul, Turkey: Ötüken Neşriyat. 2008. 156–158.
- ↑ Snowden, Jack. "Enver Paşa's Last Stand, in Turkistan (1921-1922)" (ingilis). 2021. 12–14.
- ↑ Gümüş, Musa. "Türkistan'da "Vatan Müdafaacıları": Korbaşılar Hareketi ve Enver Paşa". Tarih Okulu Dergisi (türk) (24). 2015: 649–682.
- ↑ Erer, Tekin. Enver Paşa'nın Türkistan Kurtuluş Savaşı (türk). Mayataş Yayınları. 1971. 122–123.
- ↑ Kara, İlyas. Enver Paşa Basmacılar İsyanı (türk). səh. 134.
- ↑ Cebesoy, Ali Fuat. Moskova Hatıraları (türk). Vatan Neşriyatı. 1955. səh. 335.
- 1 2 Fraser, Glenda. "Basmachi — I". Central Asian Survey (ingilis). Taylor & Francis. 6 (1). 1987: 1–73. doi:10.1080/02634938708400571.
- ↑ Olcott, Martha B. "The Basmachi or Freemen's Revolt in Turkestan 1918–24". Soviet Studies. Taylor & Francis, Ltd. 33 (3). 1981: 352–369. doi:10.1080/09668138108411365. İstifadə tarixi: 12 sentyabr 2025.
- ↑ Donuk, Abdülkadir. "Basmacı Hareketi". TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). 1992. İstifadə tarixi: 12 sentyabr 2025.
- ↑ Olcott, Martha B. "The Basmachi or Freemen's Revolt in Turkestan 1918–24". Soviet Studies. Taylor & Francis, Ltd. 33 (3). 1981: 359–360. doi:10.1080/09668138108411365. İstifadə tarixi: 12 sentyabr 2025.
- ↑ Hayit, Baymirza. Basmacılar: Türkistan millî mücadele tarihi (1917-1934) (türk). Türkiye Diyanet Vakfı. 1997. səh. 205. ISBN 9789753893053.
- ↑ Hayit, Baymirza. Basmacılar: Türkistan millî mücadele tarihi (1917-1934) (türk). Türkiye Diyanet Vakfı. 1997. 209–213. ISBN 9789753893053.
- ↑ Fraser, Glenda. "Basmachi — II". Central Asian Survey. 6 (2). 1987: 7–42. doi:10.1080/02634938708400582.
- ↑ Yeşilot, Okan; Özdemir, Burcu. "Sovyet Arşiv Belgeleri Işığında Basmacı Hareketi". Belleten. 85 (302). 2021: 279–309. doi:10.37879/belleten.2021.279. ISSN 0041-4255.