Əhməd Qara Kamal bəy (türk. Ahmet Kara Kemal Bey; 1868 – 1926, İstanbul) — Türkiyə–Osmanlı ictimai-siyasi fəalı, İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin nüfuzlu təşkilat rəhbəri və sahibkar. O, İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin aparıcı simalarından biri və Tələt Paşanın əsas müttəfiqlərindən sayılmışdır.
| Qara Kamal | |
|---|---|
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1868 |
| Vəfat tarixi | 1926 (57–58 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Vəfat səbəbi | güllə yarası[d] |
| Partiya | |
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Qara Kamal Birinci Dünya müharibəsi illərində müsadirə edilmiş erməni mülkiyyətindən istifadə etməklə Osmanlı imperiyasında iqtisadi fəaliyyətin əsasən xristianlar və qərbli sahibkarlar tərəfindən həyata keçirildiyi bir şəraitdə müsəlmanlardan ibarət burjuaziya təbəqəsinin formalaşdırılmasına töhfə vermişdir. Mudros müqaviləsinin imzalanmasından sonra Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə silah, sursat və zabitlərin gizli daşınmasını təşkil edən Karakol cəmiyyətinin qurucularından biri olmuşdur. Müharibədən sonra Mustafa Kamal Paşanın hərəkatından kənarda qalan İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin qalıq strukturuna rəhbərlik etmişdir. 1926-cı ildə Prezident Mustafa Kamal Paşaya qarşı sui-qəsd cəhdində ittiham olunmuş və barəsində ölüm hökmü çıxarılmışdır.
Əhməd "Qara" Kamal 1875-ci ildə İstanbulda, Osmanlı sultanının katibliyinin Teleqraf İdarəsinin direktoru olmuş Arif bəy Qısakürəkin ailəsində anadan olmuşdur. Qaranlıq dərisi və qapalı xarakterinə görə "Kara" ləqəbi ilə tanınmışdır. Qısakürək ailəsi öz nəsil kökünü Zülqədəroğulları bəylərinə bağlamışdır. Onun iki qardaş-bacı olduğu məlum olmuşdur.[1]
Qara Kamal Poçt və Teleqraf Nazirliyində poçt işçisi kimi fəaliyyətə başlamış, İstanbul, Ədirnə, İzmir, Serez və Kastamonu şəhərlərində çalışmışdır. Serez şəhərində Tələt bəy ilə tanış olmuş və bu tanışlıq onun İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinə qoşulması ilə nəticələnmişdir. O, tutduğu vəzifədən istifadə edərək qadağan olunmuş "gənc türklər" ədəbiyyatını İstanbul əhalisi arasında yaymışdır. 1907-ci ildə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin İstanbul şöbəsini yaratmışdır. Qəlyana marağı səbəbilə tez-tez qəhvəxanalarda görünməsi paytaxtın sənətkarları ilə əlaqələr qurmasına imkan vermiş, çörəkçilər, tərəvəzçilər, ayaqqabıçılar, qayıqçılar və xüsusilə hamballar birlikləri vasitəsilə cəmiyyət üçün mühüm küçə dayaqları formalaşdırmışdır. Onun bu fəaliyyəti ittihadçı rəhbərlik arasında nüfuzunun artmasına səbəb olmuşdur.[1]
Gənc türklər inqilabından sonra Qara Kamal İstanbul şöbəsinin üzvləri ilə birlikdə sənətkar birliklərinin yaradılmasında iştirak etmişdir. 1909-cu ildə Salonikidə keçirilən İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin qurultayında İstanbul nümayəndəsi kimi çıxış etmişdir. 1912-ci ildə Tələt Paşanın dəstəyi ilə Cəmiyyətin Mərkəzi Komitəsinə daxil edilmiş, bununla da partiyanın mülki qanadı gücləndirilmişdir. Bu dövrdən etibarən o, Tələt Paşaya "Böyük Əfəndi" deyildiyi kimi, "Kiçik Əfəndi" adı ilə tanınmışdır.[2]
1908–1918-ci illər ərzində Qara Kamal müsəlman türklər arasında iqtisadi fəaliyyətin inkişafında aparıcı rol oynamışdır. XIX əsrdə Osmanlı imperiyasının qlobal kapitalist sistemə inteqrasiyası nəticəsində zəifləyən köhnə sənətkar birlikləri müasir peşə assosiasiyalarına çevrilmiş və milli burjuaziyanın formalaşdırılması siyasətinin əsas alətinə çevrilmişdir. Bu proses 1908-ci ildə Avstriya–Macarıstan və Yunanıstan məhsullarına qarşı boykotlarla başlamış, daha sonra qeyri-müsəlman Osmanlı təbəələrinin iqtisadi fəaliyyətinə yönəlmişdir.[2]
23 yanvar 1913-cü il çevrilişinin təşkilatçılarından biri olan Qara Kamal silahlı sənətkar dəstələrini strateji əhəmiyyətli qəhvəxanalara yerləşdirərək ittihadçı rəhbərliyin Babı-aliyə təhlükəsiz şəkildə hərəkətini təmin etmişdir. Həmin gün Sirkəcidəki Poçt və Teleqraf İdarəsinin ələ keçirilməsində də iştirak etmişdir. 1913-cü il İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin ümumi qurultayında Qara Kamalın rəhbərlik etdiyi İstanbul şöbəsinə geniş muxtariyyət verilmiş, bu da onun iqtisadi proqramını daha sərbəst həyata keçirməsinə imkan yaratmışdır. O, eyni zamanda Senzura Şurasının üzvü olmuşdur. Qara Kamal imperiya daxilində türk maraqlarını üstün tutan mülki türkçü fraksiyanın üzvlərindən biri kimi Tələt Paşa, Ziya Gökalp, Xəlil Menteşe və doktor Bahəddin Şakir ilə eyni mövqeni bölüşmüşdür.[2]
Birinci Dünya müharibəsinin ilk mərhələlərində Qara Kamal Trabzona göndərilmiş, Təşkilat-i Məxsusənin yerli şöbəsinin yaradılması və Rusiya ordusuna qarşı partizan fəaliyyətinin təşkili ilə vəzifələndirilmişdir. Bu missiyada ciddi uğur əldə etmədikdən sonra İstanbula qayıtmış və müsəlman-türk sahibkarlığının inkişafı layihələrini davam etdirmişdir.[2]
İkinci Məşrutiyyət dövrünün iqtisadi liberalizmi müharibə şəraitində dövlət nəzarəti ilə əvəzlənmişdir. Osmanlı imperiyası əsas ticarət tərəfdaşları olan Britaniya, Fransa və Rusiya ilə müharibə vəziyyətində olduğundan iqtisadiyyat ciddi şəkildə pozulmuşdur. İttihadçı rəhbərlik spekulyasiyanın qarşısını almaq və qiymətləri nəzarətdə saxlamaq məqsədilə sərt dövlət nəzarəti tətbiq etmişdir. Eyni zamanda, müharibə şəraiti xristian Osmanlı təbəələrinə qarşı təqiblərə, o cümlədən ermənilərə qarşı soyqırımına zəmin yaratmış, bu siyasətin iqtisadi tərəfi Milli iqtisadiyyat adı ilə formalaşdırılmışdır.[3]
Bu dövrdə kapitulyasiya müqavilələrinin ləğvi əsas məqsədlərdən biri olmuşdur. qara Kamal xüsusi olaraq Heyəti-Məxsusəyi-Ticarəyyə adlı qurumun rəhbərliyinə gətirilmiş və bu qurumu özü təsis etmişdir. Onun gəlirləri vəqflərə yönəldilmiş, həmin vəsaitlər milli səhmdar şirkətlərin yaradılmasına sərf edilmişdir. Müsadirə olunmuş erməni mülkiyyətinin türk sahibkarlara hərrac yolu ilə verilməsi bu maliyyə layihələrinin uğurunda mühüm rol oynamışdır. 1916-cı il qurultayında Qara Kamal ərzaq təminatçıları arasında korrupsiya iddialarını rədd etmiş, partiya üzvlərinin yüksək qiymətlərdən qazanc əldə etmədiyini, əksinə bazar qiymətlərini nəzarətdə saxlamağa çalışdıqlarını bildirmişdir. Qurultay onun milli bankın yaradılması təklifini qəbul etmiş, 1917-ci ildə Qara Kamal Cavid bəy ilə birlikdə Osmanlı İtibarı-Milli Bankını və bir sıra digər milli bankları təsis etmişdir.[4]
1917-ci ilin yanvar ayında partiyanın Baş Məclisinə və 24 nəfərlik İqtisadi Məclisə üzv seçilmiş, növbəti ay isə Tələt Paşanın sədrəzəm təyin olunmasında mühüm rol oynamışdır, lakin onun iqtisadi fəaliyyəti sonradan təchizat üzrə məsul şəxs Topal İsmayıl Həqqi Paşa tərəfindən məhdudlaşdırılmış, bu isə hərbi və mülki rəhbərlik arasında gərginliyə səbəb olmuşdur. 1918-ci ilin yayında yaradılan Təchizat Nazirliyinə ilk nazir kimi təyin edilmişdir,[5] lakin Mudros müqaviləsinin imzalanması səbəbilə bu vəzifədə cəmi iki ay qalmışdır.[6]
Mudros müqaviləsindən sonra Tələt Paşa, Ənvər Paşa, Camal Paşa və Bahəddin Şakir kimi İttihadçı liderlərin ölkəni tərk etməsinə baxmayaraq, Qara Kamal İstanbulda qalmışdır.[7] O, Baha Səid bəy və Qara Vasif bəylə birlikdə Karakol cəmiyyətini yaratmışdır.[8] Bu təşkilat 1918-ci ilin noyabr ayında Antanta dövlətlərinin İstanbul işğalına qarşı mübarizə aparan ilk gizli təşkilat kimi təsis edilmişdir.[9] Təşkilatın adı qurucularının adlarının birləşməsindən formalaşdırılmış, eyni zamanda gizli parol kimi "K.G." işarəsi qəbul edilmişdir.[10] Karakol cəmiyyəti işğal altındakı İstanbulda Milli Mübarizə ideyasının yayılması, İstanbul ilə Anadoludakı müqavimət qüvvələri arasında kəşfiyyat və rabitə körpüsünün qurulması, silah və sursatın təmin edilməsi, əhalinin təşkilatlanması kimi vəzifələri öz üzərinə götürmüşdür.[11] Karakol cəmiyyətinin əsas dayağını Qara Kamalın sənətkar şəbəkələri təşkil etmiş, müharibə dövründə varlanmış türk-müsəlman sahibkarlar isə maliyyə dəstəyi göstərmişdir. Bununla belə, Mustafa Kamal Paşa hərəkatın ittihadçı xarakter almasını istəmədiyindən Karakola məsafəli yanaşmışdır.[12]
5 noyabr 1918-ci il tarixində hərbi ərzaq təminatı ilə bağlı korrupsiya ittihamı ilə həbs edilmiş, lakin ertəsi gün azadlığa buraxılmışdır. 13 noyabrda Parlament Təhqiqat Komissiyasının Beşinci Şöbəsində dindirilmiş, lakin ittihamları qəti şəkildə rədd etmişdir. 16 mart 1920-ci il tarixində İstanbulun ingilislər tərəfindən hərbi işğalı zamanı Bekirağa Bölüyündə həbs olunmuş, daha sonra Maltaya sürgün edilmiş və müharibə cinayətləri ilə bağlı mühakimə edilmişdir. 6 sentyabr 1921-ci il tarixində digər on beş sürgünlə birlikdə Maltadan qaçaraq əvvəlcə Almaniyaya, sonra isə işğal altındakı İstanbula qayıtmışdır. Sürgün dövründə maliyyə və təsir imkanları ciddi zərər görmüşdür.[13]
Bu dövrdə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin İstanbulda yenidən dirçəldilməsinə rəhbərlik etmişdir. 16 yanvar 1923-cü il tarixində İzmitdə Mustafa Kamal ilə görüşmüş, hərəkatını Anadolu və Rumeli Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyətinə tabe etdirməyə razılıq vermişdir.[14]
12–13 aprel 1923-cü il tarixlərində İstanbulda keçirilən İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin son qurultayında Qara Kamal və onun tərəfdarları partiyanın seçkilərdə iştirak etməməsi qərarını qəbul etmişdir. Buna baxmayaraq, partiyanın yenidən dirçəldilməsi cəhdləri uğursuz olmuşdur. 1924-cü ildə yaradılan Türkiyənin ilk müxalifət partiyası olan Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsini keçmiş ittihadçılar, o cümlədən Qara Kamal dəstəkləmişdir.[15]
1926-cı ilin yayında Prezident Mustafa Kamal Paşanın İzmirə səfəri ərəfəsində sui-qəsd planı aşkara çıxarılmışdır. Ankara istiqlal məhkəməsinin sonrakı ifadələrinə əsasən, Kara Kamal, Cavid bəy və bir sıra digər şəxslər bu planın təşkilatçıları sırasında göstərilmiş, Qara Kamal əsas təşkilatçı kimi təqdim edilmişdir. 13 iyun 1926-cı il tarixində on bir nəfər, o cümlədən Qara Kamal ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. O, bir müddət gizləndikdən sonra Cerrahpaşadakı mənzildə ölü tapılmış, ölümünün intihar nəticəsində baş verdiyi ehtimal edilmişdir. Topqapı qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.[16]
Sui-qəsdlə bağlı sonrakı istintaqlar nəticəsində ona məxsus fondların, şirkətlərin və bankların qanunsuz maliyyə fəaliyyətinə görə müsadirə və ləğv edilməsi qərara alınmışdır.[17][18][19] 1926-cı il təmizləmələri İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin yenidən dirçəldilməsi imkanlarını tamamilə aradan qaldırmışdır.[20]
- 1 2 Oğün
- 1 2 3 4 Aslanmirza, 2024
- ↑ TOPRAK, Zafer, Türkiye’de Milli İktisat 1908-1918, Yurt Yayınları, Ankara 1982.
- ↑ TATAR, Ercan, Millî İktisat ve Kara Kemal, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2007.
- ↑ Feroz Ahmad: Governments, Parliaments and Parties (Ottoman Empire/Middle East), in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, ed. by Ute Daniel, Peter Gatrell, Oliver Janz, Heather Jones, Jennifer Keene, Alan Kramer, and Bill Nasson, issued by Freie Universität Berlin, Berlin 17 October 2019. DOI: 10.15463/ie1418.11421
- ↑ SERTEL, Savaş-Şahin YEDEK, “İttihat ve Terakki’nin Küçük Efendisi: İaşe Nazırı Kara Kemal Bey’in Hayatı ve Faaliyetleri”, Tarih Okulu Dergisi, Y 8, S. XXIV, 2015, s. 377-403.
- ↑ Criss, N. B. Istanbul Under Allied Occupation, 1918-1923 (ingilis). BRILL. 1 yanvar 1999. 100. ISBN 978-90-04-11259-9.
- ↑ Mehmet Akif Tural, "Karakol Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri", *Türkler Ansiklopedisi*, Cilt 18, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 155-158.
- ↑ Şevket Süreyya Aydemir, *Tek Adam (Mustafa Kemal)*, Cilt I, Remzi Kitabevi, 1969, s. 296-298.
- ↑ McMeekin, 2007. səh. 24–26
- ↑ Erik Jan Zürcher, *Modernleşen Türkiye'nin Tarihi*, İletişim Yayınları, 2004, s. 235.
- ↑ McMeekin, 2007. səh. 27–29
- ↑ "Tarihin sır perdesinde 'Kara Kemal'". timeturk.com (türk). 19 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 noyabr 2024.
- ↑ McMeekin, 2007. səh. 26–27
- ↑ TEVETOĞLU, Fethi, Millî Mücadele Yıllarındaki Kuruluşlar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1991.
- ↑ Mumcu, Uğur. Gazi Paşa'ya Suikast (türk). Tekin Yayınevi. 1992.
- ↑ KILIÇ ALİ, İstiklal Mahkemesi Hatıraları, Sel Yayınları, İstanbul 1955.
- ↑ KOCAHANLIOĞLU, Osman Selim, İttihat ve Terakkinin Sorgulanması ve Yargılanması, Temel Yayınları, İstanbul,1998.
- ↑ KOLOĞLU, Orhan, “İzmir Suikastı: Son Hesaplaşma”, Popüler Tarih, Haziran 2001, s. 42-46.
- ↑ "History of the MIT". National Intelligence Organization (Turkey). İstifadə tarixi: 10 dekabr 2017.
- McMeekin, Nesrin. Turkey's Relations with the Bolsheviks (1919–1922). Bilkent University Thesis (Thesis). Bilkent University. 2007. 1–112. hdl:11693/29973. İstifadə tarixi: 10 dekabr 2017.
- Aslanmirza, Burak. Kara Kemal. International Encyclopedia of the First World War, 2024.
- ÖĞÜN, Tuncay. "Kara Kemal (1875-1926)". Atatürk Ansiklopedisi. 15 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib.