Bu səhifədə iş davam etməkdədir. |
Qalata Mövləvixanası və ya digər adı ilə Qalaqapı Mövləvixanası[2] Türkiyənin İstanbul şəhəri Bəyoğlu səmtində yerləşən köhnə bir mövləvixana. Hal-hazırda Qalata Mövləvixanası muzey adı altında fəaliyyət göstərir.
| Qalata Mövləvixanası | |
|---|---|
| Qalata Mövləvixanası Muzeyi | |
 Mövləvixananın girişi | |
 | |
| Əsası qoyulub | 1491-ci ildə Mövləvixana |
| Yenidən təşkil olunub | 27 dekabr 1975-ci ildə Mövləvixana Muzeyi[1] |
| Təsisçi | İsgəndər Paşa |
| Ölkə | Türkiyə |
| Yerləşir | Tunel, Bəyoğlu, İstanbul |
| Kolleksiyası | 1006 eksponat[1] |
| Direktor | Yavuz Özdəmir |
| Muzeyə yetişmək |
M2 Şişhanə-Zemin İstanbul T2 Tünel (İstanbul Tramvayı) |
| 41°01′40″ şm. e. 28°58′30″ ş. u. | |
| muze.gov.tr/muze-detay?s… | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
1491-ci ildə İsgəndər Paşa tərəfindən inşa etdirilən və şəhərdəki ilk mövləvixana olma xüsusiyyətinə malik olan Qalata Mövləvixanasının ilk şeyxi Səmai Məhməd Dədə olmuşdur. 1500-cü illərin ikinci yarısı ilə 1600-cü illərin əvvəlləri arasında Xəlvətilik təriqətinə bağlı bir Zaviyə (ibadətgah) və dərslik olaraq istifadə edildi. Fərqli dövrlərdə aparılan müxtəlif təmir və əlavə işləri nəticəsində Külliyyə halına gəldi. 25 Oktyabr 1925-ci ildə çıxarılan təkkə, Zaviyə (ibadətgah) və türbələrin bağlanması və bəzi unvanların qadağan olunması və ləğv edilməsinə dair qanun çərçivəsində fəaliyyətinə son verildi. Bu dövrdən sonra mövləvixananın əsas tikilisi ibtidai məktəb və yaşayış binası, digər bölmələri isə fərqli məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur. Müxtəlif təşəbbüslər nəticəsində muzeyə çevrilmiş və 27 Dekabr 1975-ci ildə Divan Ədəbiyyatı Muzeyi adı ilə ziyarətə açılmışdır. Bu tarixdən sonra zaman-zaman təmir və bərpa işləri aparılmışdır. 2007-ci ildə başlayan son bərpadan sonra, 21 Noyabr 2011-ci ildə Qalata Mövləvixanası Muzeyi adı ilə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.
Bu gün mövləvixana daxilində səmaxana və dərviş otaqlarını əhatə edən əsas bina, Halət Əfəndi Kitabxanası, Səbil və Türbə, Şeyx Qalib Türbəsi, Həsən Ağa Çeşməsi, su çəni, səssizlik yeri, Adilə Sultan Şadırvanı və çamaşırxana mövcuddur.
Mövləvixana inşa edilməzdən əvvəl ağaclarla örtülü olan və Bizans İmperiyası dövründən qalan Əziz Tdore Monastırının da daxil olduğu ərazi, Osmanlı imperiyasının Padşahı II Bəyazid dövründə bostancıbaşı və Bəylərbəyi vəzifələrində çalışmış İsgəndər Paşaya ayrılmış, burada isə bir ov təsərrüfatı qurulmuşdur [4]. Afyonqarahasar Mövləvixanası şeyxi Səmai Məhməd Dədənin burada bir Xanəgah qurmaq istəyi nəticəsində 1491-ci ildə İsgəndər Paşa tərəfindən mövləvixananın inşasına başlanmışdır [4]. Ruməli Əyaləti sərhədlərində yerləşən, Ədirnəyə bağlı Vize (Kırklareli) qəzasının Qarabürçək kəndinin gəlirləri də İsgəndər Paşa tərəfindən mövləvixanaya vəqf edildi[5]. Şəhərdəki ilk mövləvixana olma xüsusiyyətinə malik bu ilkin tikilidən yalnız Övliya Çələbinin Səyahətnamə (Övliya Çələbi) əsərində bəhs olunur, əsərə görə İsgəndər Paşa yüz dərviş otağı ilə əhatə olunmuş, ətrafı nəzarət edən və mənzərəli bir həyət inşa etdirmişdir[4].
Qurulandan sonra mövləvixananın şeyxliyinə keçən Səmai Məhməd Dədə bu vəzifəni təxminən bir il icra etdikdən sonra, 1492-ci ildə Afyonqarahisara qayıdarkən yerini müvəqqəti olaraq İsgəndər Paşanın vəqflərinin katibi olan Əli Safai Dədəyə buraxdı[5]. Əli Səfai Dədənin 1548-ci ildə vəfatından sonra şeyxliyə Mahmud Dədə gəldi. Mahmud Dədənin dövründə mövləvixana baxımsız qaldı və Xəlvətilik təriqətinin əlinə keçərək Zaviyə (ibadətgah) və dərslik kimi istifadə olundu[5]. 1608-ci ildə Konyadan gələn Abdi Dədə Mahmud Dədənin yerinə keçməsi ilə bina yenidən mövləvixana kimi fəaliyyət göstərməyə başladı[5]. 1510-cu ildə Kasımpaşa (İstanbul)da yerləşən öz torpağı üzərində bir mövləvixana tikmək məqsədilə buradan ayrılan Abdi Dədənin yerinə, Konyadan İstanbula postnişin kimi təyin olunan İsmayıl Rusühi Dədə gəldi. Bu vəzifə dəyişikliyindən sonra Abdi Dədə şəhərin üçüncü mövləvixanası olan Kasımpaşa Mövləvixanasını qurmuşdu [5].
Hüseyin Ayvansarayinin "Hadikat-ül Cevami" adlı əsərinə görə, Qalata Mövləvixanası şeyxləri və onların vəzifədə qaldığı illər aşağıdakı kimidir[6]:
Ehsan Oqtay Anarın 2007-ci ildə nəşr olunan "Susqunlar" adlı romanının bir bölümündə Qalata Mövləvixanası keçir. Kitabın adı, “suskunlar” mənasını verən mövləvixananın səssizliyindən götürülərək yaradılmışdır[7].
-
Muzeyi tanıdan lövhə -
Qapıdakı kitabələr -
Həsən Ağa Çeşməsinin kitabəsi -
Həyət və arxasında yer alan İstanbul Özəl Alman Liseyinin görünüşü -
Jan Baptist Vanmora aid olan və mövləvixanada səma edən dərvişləri göstərən tablo
- A. Qalata Mövləvixanası şeyxi kimi tanınan Abdullah Dədə İstanbula gedişi ərəfəsində vəfat etdiyinə görə bu vəzifəni yerinə yetirə bilmədi.
Xüsusi
- ↑ 1 2 http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,44096/istanbul-galata-mevlevihane-muze-mudurlugu.html%7Cyayıncı
- ↑ 1 2 Tanman, M. Baha (1996)
- ↑ Dayıoğlu, Server (Nisan 2003)
- ↑ 1 2 3 Yücel, Erdem (Sonbahar 1979)
- ↑ 1 2 3 4 5 Dayıoğlu, Server (Nisan 2003)
- ↑ Dayıoğlu, 2003, s.66
- ↑ https://web.archive.org/web/20131111203401/http://turkishstudies.net/Makaleler/1729875840_42Duruko%C4%9FluSalim-edb-727-748.pdf
Ümumi
- Dayıoğlu, Server (Nisan 2003). Galata Mevlevihanesi. Ankara: Yeni Avrasya Yayınları. ISBN 975-6669-30-6.
- Cezar, Mustafa (1991). XIX. yüzyıl Beyoğlusu. İstanbul: Ak Yayınları. ISBN 975-7630-23-3.
- Yücel, Erdem (Sonbahar 1979). "Galata Mevlevihanesi" (PDF). Arkitekt, 376. 4 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)14 Ekim 2013.
- Tanman, M. Baha (1996). "Galata Mevlevîhânesi". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13. cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. ISBN 975-389-440-6.
- Kerametli, Can (1977). Galata Mevlevîhanesi Divan Edebiyatı Müzesi. İstanbul: Türk Turing ve Otomobil Kurumu.