Qalata Mövləvixanası Muzeyi

25 oktyabr 1925-ci il və 677 saylı qanun çərçivəsində — təkkə, zaviye və türbələrin bağlanması, bəzi unvanların qadağan edilməsi və ləğv edilməsi ilə bağlı qanun Qalata Mövləvixanasının fəaliyyətinə son verildi^[3]. Mövləvixananın əsas binası bir müddət xalqevi kimi fəaliyyət göstərdi ^[2]. 8 fevral 1941-ci il tarixində Türkiyə Turinq və Avtomobil Qurumuna bağlı İstanbulu Sevənlər Qrupunun iclasında, Maarif Vəkili Həsən Əli Yücəl tərəfindən Qalata Mövləvixanasının muzeyə çevrilməsi təklifi müzakirə edildi. İclasın nəticəsi olaraq, Maarif Vəkaləti mövləvixananın bərpasına başlamaq qərarı qəbul etdi^[3]. 1942-ci ildə Humbaracı Əhməd Paşa və İbrahim Mütəfərrikinin də olduğu 17 məzar, qəbir daşları ilə bərabər mövləvixana nəql edildi^[3]. Səmaxana girişinin sağ və sol səmtlərində yer alan taxtadan düzəldilmə, dördbucaqlı formada, bir mərtəbəli iki türbə söküldü və onların yerinə məzar daşları qoyuldu^{[3] [4]}. Bağda bir sıra təmir işləri aparılsa da, əsas binada heç bir iş görülmədi^[3]. 1946-cı ildə mövləvixananın hamüşanının bir hissəsinə, İstanbul Bələdiyyəsi tərəfindən Bəyoğlu Nigah Dairəsi inşa edildi^{[3] [2]}. Eyni ildə kitabxana binası polis bölməsi kimi istifadə edilməyə başlandığı üçün, Halət Əfəndi tərəfindən buraya bağışlanmış kitablar Süleymaniyə Kitabxanasına köçürüldü. İstanbulu Sevənlər Qrupunun 1946-cı ildə Maarif Vəkili Rəşad Şəmsəddin Sirerə müraciəti ilə qrup tərəfindən ikinci bir təşəbbüs həyata keçirildi. Təklif 20 oktyabr 1946-cı il tarixində qəbul edildi və məvləvixananın muzeyə çevrilməsinə qərar verildi. 18 noyabr 1946-cı il tarixli və 3-4951 saylı qərarnamə ilə, mövcud ərazi və içindəki bütün binalar, vəqflərin idarəsindən Maarif Vəkalətinə təhvil verildi ^[3]. Bu dövrdə mövləvixana, Topqapı Sarayı işçilərinin yaşadığı bir lojmana çevrildi ^{[8] [9]}.

8 fevral 1966-cı ildə Milli Təhsil Nazirliyinin 730.35-682 saylı əmri ilə İstanbul Türbələr Muzeyi Müdirliyinə birləşdirildi. 18 dekabr 1967-ci ildə onun təmir işləri üçün tender keçirildi. Aparılan təmir işlərindən sonra, 27 dekabr 1975-ci ildə Divan Ədəbiyyatı Muzeyi adı ilə ziyarətə açıldı. 1 yanvar 2005-ci ildə isə Vəqflər Regional Müdirliyi tərəfindən təmirə başlandı^[8]. 20 may 2007-ci il tarixində, aparılan işlər səbəbindən muzey ziyarətçilərə bağlandı^[10]. Vəqflər Regional Müdirliyinin əsas binada apardığı təmirdən sonra işlər 9 iyun 2009-cu ildə tamamlandı və binanın qalan hissəsi Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə təhvil verildi^[8]. İstanbulun 2010-ci ildə Avropa Mədəniyyət Paytaxtı seçilməsindən sonra 2009-cu ilin mart və dekabr ayları arasında, İstanbul 2010 Avropa Mədəniyyət Paytaxtı Agentliyi tərəfindən bir təmir işi həyata keçirildi^[11]. Aparılan işlərin tamamlanmasından sonra 21 noyabr 2011-ci ildə Qalata Mövləvixanası Muzeyi adı ilə yenidən ziyarətə açıldı^[12].

Bazar ertəsi günü istisna olmaqla, həftənin hər günü ziyarətçilərə açıq olan muzey^[13] Ramazan və Qurban bayramlarının birinci günlərində yarım gün bağlı olur^[14]. Səmaxanada hər bazar günü bir səma nümayişi təşkil olunur. 15, 16, 17 və 29, 30, 31 dekabr tarixlərində isə Şəbi-Ərüs mərasimləri keçirilir^[10]. Muzeydə müxtəlif musiqi alətləri, fərqli dövrlərə aid Mövləvi əşyaları və müxtəlif əsərlər nümayiş etdirilir^[3].

Qalata Mövləvixanası, Bəyoğlunun Şahqulu məhəlləsində, Qalib Dədə küçəsində 15 nömrəli binada yerləşir^[8]. İstiqlaliyyət küçəsindən Qalib Dədə məhəlləsinə girəndə məhəllənin sol tərəfində yerləşir^[3].

Kəmərli bir qapıdan daxil olunan həyətin sağ tərəfində, Halət Əfəndi Kitabxanası ilə ona bitişik müvəqqitxana və sebil, sol tərəfində isə Halət Əfəndi Türbəsi yerləşir^[16]. Bir neçə metr irəlidə, sol tərəfdə Şeyx Qalib Türbəsi və bu türbəyə bitişik bir su çəni, türbənin bir neçə metr irəlisində isə hamüşanın girişi yerləşir. Həyətin sonunda, səmaxana və dərviş otaqlarını əhatə edən mövləvixananın əsas binası mövcuddur. Hamüşan isə ərazinin sol tərəfində yerləşir.

Bu tikililərdən əlavə, həyətdə Adilə Sultan Şadırvanı və paltaryuyan otağı var. Səmaxananın arxa tərəfində yerləşən avtomobil dayanacağı isə arxa tərəfdən ayrıca bir girişə malikdir.

Evkaf Nazırlığı tərəfindən hazırlanmış 1915-ci il xəritəyə görə, mövləvixanada hal-hazırda da mövcud olan səmaxana, Halət Əfəndi Kitabxanası, sebil və türbəsi, Həsən Ağa Çeşməsi, Hədiqət-ül Ərvah (“ruhlar bağı” mənasını verən qəbiristanlıq), Şeyx Qalib Türbəsi, hâmûşân, şadırvan, su çəni və paltaryuyan otağı yerləşirdi^{[4] [3]}.

Mövləvixananın həyətinin girişindən əsas binaya qədər olan hissəsi daşlarla döşənmişdir^[3]. Həyət girişində, üst hissəsində Padşah II Mahmudun xüsusi imzası (tuğrası) və talik yazılı təmir kitabəsi olan dairəvi kəmərli bir qapı yerləşir. Kitabə şair Lebib tərəfindən yazılmış, xətatı isə Yesarizâde Mustafa İzzət Əfəndidir. Qapının iç tərəfində isə Padşah III Səlim tərəfindən aparılmış təmir işləri haqqında və Şeyx Qalib tərəfindən padşaha təqdim olunmuş bir qəsidənin yer aldığı kitabə mövcuddur ^[4].

Girişin dərhal sağında yerləşən Halət Əfəndi Kitabxanası, 11 x 7 m ölçüsündə, iki mərtəbəli bir binadır. Giriş mərtəbəsində müvəqqitxana (zaman ölçən otaq) yerləşir. 60 sm qalınlığındakı divarlarının daxili köşk daşları və kərpiclə hörülüb suvanmış, xarici fasadı isə tamamilə mərmərlə örtülmüşdür. Xarici fasadındakı bir qapının arxasından tonuz örtülü daş bir pilləkən vasitəsilə üst mərtəbəyə çıxılır. Dördbucaq gövdəli, kompozit başlıqlı sütunlardan ibarət beş revakdan sonra tonuz örtülü bir sahanlığa, oradan isə kitabxananın əsas məkanına keçilir. İç-içə yerləşən biri böyük, digəri kiçik olmaqla iki otaqdan ibarət olan kitabxananın əsas giriş qapısının üzərində qurucusu Halət Əfəndiyə aid, Yesarizade tərəfindən yazılmış dörd qartuşlu bir kitəbə yerləşir. Əsas kitabxana otağının həyətə baxan tərəfində üç, yan tərəfində isə iki olmaqla beş pəncərəsi vardır. Qurşunla örtülmüş damın üzərində iki metal aləm yerləşir^{[4] [3]}.

Kitabxana binasının giriş mərtəbəsində üst mərtəbəyə çıxan pilləkənlərin yerləşdiyi qapının yanındakı qapıdan daxil olunan dördbucaq otaq müvəqqitxana və sebil bölmələridir. Burada, Qalib Dədə küçəsinə baxan fasadın sağ tərəfində, yarım oval xəndəkli və rokoko üslubunda hazırlanmış ayna daşının üst hissəsində vazadan çıxan budaqlar, alt hissəsində isə dəfnə budaqlı medalyon motivləri ilə bəzədilmiş Həsən Ağa Çeşməsi yerləşir. Çeşmənin küfeki daşından hazırlanmış sivri kəmərinin üzərində, 20 kartuşlu talik yazı ilə Nisariyə aid bir kitəbə vardır. Bu kitəbənin üstündə isə 1851-ci ildə Əbdülməcid tərəfindən aparılan yeniləmədən sonra əlavə edilmiş, şair Əli Nisarî Əfəndinin 16 kartuşlu kitəbəsi və padşahın tuğrası yerləşir. Müvəqqitxana və sebilin olduğu hissənin qapısının tam qarşısındakı divarda, iki yana açılan pilili pərdə motivli ikinci bir mərmər çeşmə mövcuddur. Otağın küçəyə baxan iki pəncərəsində isə, adi günlərdə su, kandil və bayramlarda isə ayran və şərbət paylanması üçün doğranmış doqquşar tas yerləri vardır^[3]. Otağın içində yerləşən iki divar saatının arasından keçən, mərmərdən hazırlanmış ağ qorxuluqlar vasitəsilə muvaqqitxana ilə sebil bir-birindən ayrılır, muvaqqitxana isə ətrafı mərmərdən düzəldilmiş bir səki ilə çevrələnmişdir^{[4] [3]}.

Küfəki daşı və mərmərdən inşa edilmiş, 6,75 × 8,25 m ölçülərində düzbucaq planlı Şeyx Qalib türbəsində İsmayıl Rusühi Dədə, İsa Dədə, Hüseyn Dədə, Şeyx Səlim Əfəndi, Səlim Dədə və Məhməd Ruhi Dədənin qəbirləri yerləşir. Şərq cəbhəsində pəncərə olmayan tikili, digər üç cəbhəsində hərəsində üç olmaqla ümumilikdə doqquz ədəd düzbucaqlı pəncərə mövcuddur. Hər pəncərənin üzərində iki ədəd olmaqla çölə doğru çıxıntılı friz və onların arasında süni konsollar yerləşir. Qərbə baxan və üç pilləli pilləkənin də yer aldığı giriş cəbhəsində, ortadakı pəncərənin üzərində iki konsol arasında kaidə üzərində Mövləvi tacı (dəstarlı sikkə) qabartması, sağ və soldan ikinci pilasterlərin hizasında isə, saçaq altında iki ədəd dalsikkə qabartması işlənmişdir. Tonozlu günbəzlə örtülmüş tikilinin damı qurğuşunla və üzərində dəstarsız dal sikkə yerləşir. Türbənin divarına bitişik basıq tağlı bir qapının arxasındakı yeddi pilləli pilləkən isə Əziz Teodor monastırına aid bir su çəninə aparır^{[4] [3]}.

Həyətdəki ikinci türbə olan Halət Əfəndi Türbəsində Qudrətullah Dədə, Ataullah Dədə, Səlanik şeyxi Ubeydullah Dədə və Qudrətullah Dədənin həyat yoldaşı Əminə Əsma xanım dəfn olunmuşdur. 6,5 × 6,5 m ölçülərində kvadrat planlı təmələ malik olan tikilinin 65 sm qalınlığındakı divarları küfəki daşı və kərpiclə hörülmüş, daxildən suvaqla, çöldən isə mərmərlə üzlənmişdir. Rokoko üslubuna malik olan binanın xarici fasadı yarımsütunlar, çiçək kabartmaları ilə bəzədilmiş səkkizbucaqlı prizma formalı kompozit başlıqlar və dairəvi tağların içərisində yerləşən üçbucaqlı paxlava motivləri ilə zəngindir. Şərq cəbhəsi yanındakı başqa bir tikiliyə söykənən türbənin Qalib Dədə küçəsinə və həyətə baxan cəbhələri hərəsində üç olmaqla, cənuba baxan və giriş qapısının da yerləşdiyi cəbhəsi isə iki dairəvi tağlı pəncərəyə malikdir. Daxili məkan tonozla örtülmüş, qızılı qələm işləri ilə bəzədilmişdir. Tavanda tam mərkəzdə yerləşən dairəvi bir medalyon və onun ətrafındakı səkkiz oval medalyona bağlanan tac fiqurları işlənmişdir. Oval medalyonların dördü kartuş formasında olub, kartuşların içərisində mənzərə təsvirləri yer alır. Medalyonların daxilində isə masa üzərində Mövləvi sikkəsi təsvir edilmişdir. Tikilinin damı, bir-birinin üzərinə yerləşdirilmiş dördbucaqlı prizma formasında mərmər bloklardan ibarətdir^{[4] [3]}.

Həyətdə yerləşən hədiqətül-ərvah (ruhlar bağı) adlı, dədələrin və mövləvixanaya bağlı şəxslərin dəfn edildiyi hamüşana taxta bir bağça qapısı vasitəsilə daxil olunur. Şeyxlərin sağlıqları dövründə geyindikləri dəstarlı sikkələr məzar daşlarına da həkk edilmiş, digər şəxslərin məzar daşlarında isə onların vəzifə və mövqelərinə uyğun müxtəlif naxışlar işlənmişdir. Səkkiz mərmər sütunun daşıdığı konus formalı damla örtülmüş həyətdəki Adilə Sultan Şadırvanının zirvəsində taxtadan hazırlanmış Mövləvi sikkəsi yerləşir. Çeşmələrin olduğu hissə də səkkizbucaqlı prizma formasındadır. Altında bir su çəninin da mövcud olduğu şadırvanın yanında Zivər Paşa tərəfindən yazılmış bir kitabə yerləşir. Həyətdə mövcud olan mərmər başlı iki quyu suyunu bu su çənindən alır. Beşik tonozla örtülmüş çamaşırxananın içərisində isə mərmərdən hazırlanmış çamaşır vannaları mövcuddur ^[3]. Düzbucaqlı təmələ malik olan çamaşırxananın həyətə baxan şərq cəbhəsində bir pəncərə yerləşir^[2].

Adilə Sultan Şadırvanının arxa hissəsində yerləşən, şeyx və ailəsinin yaşadığı hərəm dairəsi günümüzədək gəlib çatmamışdır. Mövləvixananın mətbəxi və anbarı həyətin ayrı bir guşəsində yerləşsə də, bu tikililər dağıdılmışdır, bu gün yalnız ocaq taxçası, quyu və bəzi divar qalıqları mövcuddur^[4].

Səmaxana və dərviş otaqlarının yer aldığı və hazırda muzey binası kimi istifadə olunan taxta tikili həyətin sonunda yerləşir. Maili bir ərazi üzərində inşa edildiyinə görə ön tərəfi iki, arxa tərəfi isə üç mərtəbəlidir. Düzbucaq planlı, 28 × 19 m ölçülərində olan tikilinin şimala baxan ön cəbhəsində 20, arxa cəbhəsində 42, sağ cəbhəsində 24, sol cəbhəsində isə 13 olmaqla ümumilikdə 99 pəncərəsi vardır. Zirzəmi ilə üst mərtəbənin divarları taxta karkaslı olub, daxildən bağdadi suvaq, çöldən isə taxta üzlük ilə örtülmüşdür. Bodrum mərtəbəsinin divarları 105 sm qalınlığında olub, onlar da bağdadi suvaqla işlənmişdir. Tikilinin taxta dam örtüyü isə kirəmitlə örtülmüşdür^[3].

Tikilinin ön cəbhəsində yerləşən iki qapıdan birincisi səmaxanaya, ikincisi isə padşah məhfilinə və şeyx dairəsinə (selâmlık) açılır. Səmaxanaya giriş qapısının sol tərəfində Qövsi Əhməd Dədə, Osman Dədə və Sırrı Əbdülbaki Dədənin, sağ tərəfində isə Arzi Məhməd Dədə və Məhməd Şəmsəddin Dədənin qəbirləri yerləşir^[3]. Eyni qapının üzərində tikilinin 1859-cu ildə təmir olunduğunu göstərən, Zivər Paşanın əli ilə yazılmış və xəttat Rüfət Əfəndi tərəfindən talik xətti ilə işlənmiş dörd kartuşlu kitabə yerləşir və kitabənin üzərində Padşah Əbdülməcidin rəsmi möhürü vardır. Giriş hissəsinin hər iki tərəfində isə mərmərdən hazırlanmış iki yarım hündürlük yerləşir^[3].

Səmaxananın səkkizbucaqlı hissəsi künclərdə yerləşən səkkiz taxta sütun və aralarındakı on dörd taxta barmaqlıq ilə dəstəklənir. Bu hissə iki mərtəbəni əhatə edir, kənarları 5 m, hündürlüyü isə 9,3 m-dir. Alt mərtəbədəki sütun başlıqları İon üslubunda, ikinci mərtəbədə səmaxana ilə otaqları ayıran və aralarında taxta qəfəslər olan sütun başlıqları isə Korint üslubundadır. İkinci mərtəbədəki sütunların üzərindəki qələm işi bəzəkli quşaqdan sonra, rokoko və eklektik üslubların qarışığı bir tavan bəzəyi yerləşir. Tavan, yamuk planlı səkkiz medalyonla bəzədilmişdir və medalyonların ortasında qızıl yaldızlı taxta tavan göbəyi var. 1973-cü ildə muzey açılışı üçün aparılan işlər zamanı Əbdülməcid Türbəsindən gətirilmiş altı qolavizli lüstur tavanın ortasına asılmışdır. Səmaxananın girişinin qarşısında mihrap və minbər yerləşir. Çölə çıxan mihrapda qələm işi, bükülmüş budaqlarla bir-birinə bağlanan neo-qotik üslubda tağ bəzəkləri vardır. Minbər isə, qapısı və künclərinə yerləşdirilmiş dal sikkə üslubunda taxta bəzəklərlə, müəyyən bir klassik üsluba bağlı olmadan hazırlanmışdır. Səmaxananın yan tərəflərində, müxtəlif naxışlarla bəzədilmiş taxta barmaqlıqlarla əhatə olunmuş Məsnəvi kürsüsü və Miraciyə kürsüsü də mövcuddur^[3].

Əsas giriş qapısının sağ və sol tərəfində iki simmetrik qapı yerləşir. Sol tərəfdəki qapılardan birinin ardınca gələn pilləkənlərdən biri alt mərtəbəyə, digəri isə üst mərtəbəyə çıxır. Sağ tərəfdə yer alan qapılardan biri, səma ayinindən sonra ikram edilən şərbətlərin hazırlandığı və səmaxanaya açılan qəfəsli pəncərəsindən səmaxanadakı iştirakçılara şərbət paylanan şərbətxana otağıdır. Sağ tərəfdəki ikinci qapı, padşah mahfili və Konya postnişinin otaqları ilə yanaşı, əlavə iki otağın yerləşdiyi yuxarı mərtəbəyə çıxır. Padşah mahfilinin taxta qəfəsli olan divarında qəfəs yüksəkliyi digər bölmələrin yarısı qədərdir. Ayrı bir mihraba sahib olan padşah mahfilinin tavanı rəngli qələm işi bəzəmmələrlə örtülüb, bu bəzəmələr, eyni tavanın bitişdiyi yerdə Konyadan gələn çələbi və şeyxlərin səma ayinlərini izləmək üçün oturduqları otaqda da davam edir. Bu otaqların arxasında yer alan iki otağın birinin tavanına taxta çubuqla bir neçə naxışlar hazırlanmışdır və bu bölmənin özünəməxsus ayaqyolusu vardır. Padşah mahfilinin alt mərtəbəyə bağlantısına əlavə olaraq, ön cəbhəyə açılan xarici bir qapısı da mövcuddur. Bu qapının qarşısında iki mərtəbəni əhatə edən pilləkən boşluğu yerləşir və çift tərəfli pilləkənlərlə üst mərtəbəyə keçmək mümkündür. Padşah mahfilinin tam altında yerləşir və şeyx burada qonaqlarını qəbul edir, söhbətlərini aparır və dədələrlə görüşür. Dairə iki iç-içə otaq 5 × 4,78 m və 4,25 × 4,75 m ayaq yolu və qəhvə ocağından ibarətdir^[3].

Səmaxananın alt mərtəbəsində, daxildən olduğu kimi binanın sağ tərəfdəki bir qapıdan da daxil olunabilən dərviş otaqları yerləşir. Daş künclü bir koridorun yerləşdiyi bu mərtəbədə, on dərviş otağı ilə yanaşı hər birindən ayrı bir matbax və meydan otağı da mövcuddur. Hər dərviş otağının girişində, abdəst almaq üçün dəlikli bir daş vardır. Otaqlarda bir pillə qalxdıqdan sonra, taxta döşəli və adətən həsir və ya xalça ilə örtülmüş oturma bölməsinə keçilir. İkili pəncərəsi olan otaqlarda, yerdən yüksək, L formasında sədir pəncərə önündə və bir divar boyunca uzanır^[3].

Tikilinin zirzəmi mərtəbəsinin sol cəbhəsində, hamüşandan keçilərək xüsusi bir qapıdan daxil olunan və qadınların səma ayinlərini izlədiyi, 14,25 × 4 m ölçülərində bir salon ilə bir pilləlik pillə ilə enilən 4,75 × 4 m ölçülərində bir otaqdan ibarət olan bacılar dairəsi yerləşir. Səmaxana ilə bacılar dairəsi arasında yerdən 2 m yüksəkliyində taxta qəfəs vardır. Qəfəsin bacılar dairəsi tərəfinə üç pilləli pilləkən ilə çıxılan, 1 m enində, balkon tipli oturma sahəsi yaradılmışdır^[3].