Qacar üslubu — XVIII–XIX əsrlərdə formalaşmış və əsasən Qacarlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə inkişaf etmiş təsviri sənət üslubudur. Bu üslub Azərbaycan və İran ərazilərində yaranmış bədii mədəniyyətin mühüm təzahürlərindən biri hesab olunur. "Qacar üslubu" termini XX əsrdə Qərb sənətşünasları tərəfindən elmi ədəbiyyata daxil edilmişdir.[1]
Qacar üslubu XVIII əsrin sonlarında Qacarlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə geniş yayılmışdır. 1795–1925-ci illər ərzində indiki İran, Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan və Türkmənistan ərazilərində formalaşan mədəni və bədii mühit bu üslubun inkişafına təsir göstərmişdir.[1]
Qacar hökmdarları qədim tarixlərini və mədəniyyətlərini dünyaya tanıtmaq məqsədilə təsviri sənətə xüsusi diqqət yetirir və bu sahəyə maddi dəstək verirdilər. Bu səbəbdən həmin dövrdə yaranan bir çox bədii əsərlər sənətşünaslıqda "Qacar üslubu" adı ilə tanınmışdır.
Qacar üslubu müxtəlif bədii istiqamətləri birləşdirən estetik sistem kimi xarakterizə olunur. Üslubda romantik, realist və dekorativ cərəyanların elementləri müşahidə edilir.
- fərdiliyin ön plana çıxması
- zəngin dekorativlik
- incə detallaşdırma
- nəbati motivlərin və ornamentlərin geniş istifadəsi
- kompozisiyada yeni dünya təsəvvürlərinin əks olunması
Qacar üslubunun formalaşmasına iki əsas amil təsir göstərmişdir: Avropa incəsənətinə artan maraq və qədim türk epik ənənələrinə ehtiram.
Qacar dövrünün təsviri sənəti orta əsr miniatür sənəti ənənələrinin müəyyən xüsusiyyətlərini davam etdirərək həyat və cəmiyyət hadisələrini əks etdirmişdir. Bununla yanaşı, bu üslubun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri realist portret janrının inkişafı olmuşdur.
Səfəvilər dövləti dövrünün idealizə olunmuş obrazlarından fərqli olaraq, Qacar üslubunda konkret şəxslərin və ya qrupların portretlərinin yaradılmasına daha çox üstünlük verilirdi. Avropa incəsənətinin müəyyən təsirlərinə baxmayaraq, Qacar üslubu özünəməxsus etnik və bədii xüsusiyyətlərini qoruyaraq unikal sənət hadisəsi kimi qiymətləndirilir.
Qacar üslubunda fəaliyyət göstərmiş bəzi tanınmış rəssamlar:
Qacar üslubuna aid sənət əsərləri bu gün dünyanın müxtəlif muzeylərində və şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır. Bir sıra beynəlxalq muzeylərdə və sərgi məkanlarında bu üsluba həsr olunmuş sərgilər təşkil olunur və həmin əsərlər dünya incəsənətinin mühüm nümunələri kimi təqdim edilir.
- 1 2 Telman Ibrahimov. Qacarlar dövrünün rəngkarlığı (az.). Bakı: Şərq-Qərb Nəşriyyat evi. 2013. 120. İstifadə tarixi: 5 mart 2026.