Perspektivizm (həmçinin perspektivalizm adlanır) epistemoloji prinsipdir və buna görə bir şeyin qavrayışı və biliki onu müşahidə edənlərin şərhedici perspektivlərinə həmişə bağlıdır. Perspektivizm bütün perspektiv və şərhləri eyni dərəcədə həqiqətə və ya dəyərə malik hesab etmir, lakin heç kimin dünyaya perspektivdən tam azad, mütləq baxışa malik olmadığını irəli sürür.[1] Bunun əvəzinə, bütün bu cür baxışlar müəyyən bir nöqteyi-nəzərdən baş verir və bu da şeylərin necə qavranıldığını formalaşdırır. Perspektivizm, hər hansı perspektivdən kənarda olan şeylərə uyğunluq əsasında həqiqəti müəyyənləşdirməyə çalışmaq əvəzinə, ümumiyyətlə həqiqəti perspektivlərin öz aralarında müqayisə və qiymətləndirilməsi yolu ilə müəyyən etməyə çalışır.[1] Perspektivizm epistemoloji plüralizmin erkən forması kimi qəbul edilə bilər,[2] baxmayaraq ki, bəzi yanaşmalarda dəyər nəzəriyyəsi,[3] mənəvi psixologiya[4] və realist metafizika da bu çərçivəyə daxil edilir.[5]
Perspektivizmin erkən formaları Protaqor, Mişel de Montayn və Qotfrid Leybnitsin fəlsəfələrində müəyyən edilmişdir. Lakin onun ilk əsas ifadəsi XIX əsrdə Fridrix Nitsşe tərəfindən anlayışın işlənməsi hesab olunur,[2][4] hansı ki, bir neçə il əvvəl Qustav Teyxmüllerin termini istifadəsindən təsirlənmişdir.[6] Nietşedə perspektivizm realist antimetafizika formasını alır[7] və həm həqiqətin uyğunluq nəzəriyyəsini, həm də bir inancın həqiqət dəyərinin onun son dəyər ölçüsü olması fikrini rədd edir.[3] Nietşenin istifadə etdiyi obyektivlik anlayışı hər bir perspektivin çatışmazlıqlarının onların fərqlərinin asimptotik şəkildə öyrənilməsi yolu ilə aradan qaldırıla biləcəyini qəbul edir. Bu, obyektiv həqiqətin tamamilə perspektivsiz bir sahədə yerləşdiyini iddia edən Platonçu yanaşmalardan fərqlənir.[4]
Aleksandr Nehamasa görə, perspektivizm tez-tez relativizm forması kimi yanlış şərh olunur; sanki bu yanaşma müəyyən bir propozisiya ilə bağlı ‘Üçüncü halın istisnası qanunu’nun tamamilə rədd edilməsini tələb edir.[3] Maykl Leysvinq əlavə edir ki, perspektivizm dünyaya subyektivlikdən tam azad obyektiv baxışı qəbul etməsə də, reallığın qiymətləndirilməsi subyektiv və asimptotik şəkildə “obyektivliyə” yaxınlaşa bilər.[8] Nehamas həmçinin qeyd edir ki, perspektivizm bəzi şərhlərin qəti şəkildə doğru hesab edilməsini qadağan etmir; o yalnız bizi xəbərdar edir ki, perspektivimizdən kənarda obyektiv şəkildə həqiqəti müəyyənləşdirə bilmərik.[3][9] Perspektivizmin özünün mütləq doğru tezis olduğunu iddia edən mövqe Brayan Laytbodi tərəfindən zəif perspektivizm adlandırılır.[9]
Şeylərin müxtəlif perspektivlərdən fərqli şəkildə qavranılması (və ya perspektivin biliyə məhdud və imtiyazsız girişi müəyyən etməsi) prinsipi bəzən perspektivizmin sadə və mübahisəsiz forması kimi təqdim olunur.[10] Zidd perspektivlərin bir-biri ilə müqayisə edilməsi praktikası da perspektivizmin belə formalarından biri sayıla bilər,[11] eləcə də həqiqi biliyin perspektiv məhdudiyyətlərini necə aşması probleminin özü.[12]
Qərb dillərində aparılan tədqiqatlarda perspektivizm Heraklit (təq. 540 – təq. 480 BCE), Protaqor (təq. 490 – təq. 420 BCE), Mişel de Montayn[3][13] (1533–1592) və Qotfrid Leybnits[2] (1646–1716) fəlsəfələrində aşkar edilmişdir. Perspektivizmin mənşəyi həmçinin İntibah dövründə incəsənət fəlsəfəsi və onun perspektiv anlayışı ilə əlaqələndirilir.[14] Asiya dillərində isə alimlər perspektivizmi Buddizm[15], Caynizm[16] və Daoizm mətnlərində aşkar etmişlər.[17] Antropoloqlar bəzi yerli xalqların düşüncə sistemlərində də perspektivizmin bir formasını müəyyən etmişlər.[18] Bəzi ilahiyyatçılar isə Con Kalvinin müxtəlif müqəddəs mətnləri perspektivist şəkildə şərh etdiyini düşünürlər.[19]
- 1 2 Perspektivizmdə həqiqət və dəyər arasındakı fərq və onun həqiqətin uyğunluq nəzəriyyələrinə qarşı mövqeyi üçün bax: Nehamas, Alexander. The Art of Living: Socratic Reflections from Plato to Foucault. Berkeley: University of California Press. 1998. 145, 148. ISBN 9780520211735. OCLC 37132573. Nietşedən əvvəlki formaları da daxil olmaqla, perspektivizm ənənəvi olaraq belə bir mövqeyi müdafiə edir: “Bütün görmə müəyyən bir nöqteyi-nəzərdən, maraqlarımıza uyğun şəkildə baş verir. Nə ‘heç yerdən baxış’, nə də ‘hər yerdən baxış’ mövcuddur; […] Perspektivdən tam azad, mütləq baxışımızın olmaması bütün perspektivlərin ‘eyni dərəcədə etibarlı’ olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, bəzi perspektivlər digərlərindən daha yaxşıdır. Biz bunu ona görə bilirik ki, perspektivləri perspektivdən kənar nəsə ilə müqayisə edə bilirik, yox; ona görə ki, perspektivləri bir-biri ilə müqayisə edə bilirik (və edirik).” Miner, Robert. Gay science and the practice of perspectivism // Nietzsche and Montaigne. Cham: Palgrave Macmillan. 2017. səh. 64. doi:10.1007/978-3-319-66745-4_3. ISBN 9783319667447. OCLC 994692085. Elmi və müasir perspektivizm formaları ilə uzlaşma üçün bax: Agazzi, Evandro. "Scientific realism within perspectivism and perspectivism within scientific realism". Axiomathes. 26 (4). 2016: 349–365. doi:10.1007/s10516-016-9304-4.
- 1 2 3 Sandywell, Barry. 'Perspectives, Philosophical' and 'Perspectivism' // Dictionary of Visual Discourse: A Dialectical Lexicon of Terms. Routledge. 2012. 458–459. doi:10.4324/9781315577098. ISBN 9781409401889. OCLC 502453053.
- 1 2 3 4 5 Nehamas, Alexander. The Art of Living: Socratic Reflections from Plato to Foucault. Berkeley: University of California Press. 1998. 143–150. ISBN 9780520211735. OCLC 37132573. Xüsusilə s. 148-ə bax.
- 1 2 3 Anderson, R. Lanier. "Friedrich Nietzsche". Summer 2017. (#cite_web_url)
- ↑ Perspektivizmin realizmlə əlaqəsi üçün bax:
- Agazzi, Evandro. "Scientific realism within perspectivism and perspectivism within scientific realism". Axiomathes. 26 (4). 2016: 349–365. doi:10.1007/s10516-016-9304-4.
- Conway, Daniel. Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism // Babich, Babette E. (redaktor). Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science. Boston Studies in the Philosophy of Science. 204. Dordrecht: Springer. 1999. 109–122. doi:10.1007/978-94-017-2428-9_9. ISBN 978-90-481-5234-6.
- Miner, Robert. Gay science and the practice of perspectivism // Nietzsche and Montaigne. Cham: Palgrave Macmillan. 2017. səh. 80. doi:10.1007/978-3-319-66745-4_3. ISBN 9783319667447. OCLC 994692085.
- ↑ Meyer, Matthew. Reading Nietzsche through the Ancients: An Analysis of Becoming, Perspectivism, and the Principle of Non-Contradiction. Berlin: Walter de Gruyter GmbH & Co KG. 2014. 210. ISBN 9781934078419.
- ↑ Nietşe perspektivizminin realist antimetafizika kimi şərhi üçün xüsusilə bax:
- Conway, Daniel. Beyond Truth and Appearance: Nietzsche's Emergent Realism // Babich, Babette E. (redaktor). Nietzsche, Epistemology, and Philosophy of Science. Boston Studies in the Philosophy of Science. 204. Dordrecht: Springer. 1999. 109–122. doi:10.1007/978-94-017-2428-9_9. ISBN 978-90-481-5234-6.
- Doyle, Tsarina. Thornton, Stephen (redaktor). "Nietzsche on the Possibility of Truth and Knowledge" (PDF). Minerva. 9. 2005: 261–286. (Həmçinin kontekstualizm və anti-fundamentalizm forması kimi. Qeyd edilməlidir ki, Nietşe ənənəvi metafizik realizmi rədd etsə də, antimetafizik mənada realist olaraq qalır.)
- ↑ Lacewing, Michael. "Nietzsche's perspectivism" (PDF). Philosophy for A Level. Routledge. 21 may 2014 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
- 1 2 Lightbody, Brian. "Nietzsche, Perspectivism, Anti-realism: An Inconsistent Triad". The European Legacy. 15 (4). 2010: 435–436. doi:10.1080/10848770.2010.489319.
- ↑ “Sadə perspektivizm” müzakirəsi üçün bax: Conant, James F. "The Dialectic of Perspectivism, I". Sats: Nordic Journal of Philosophy. 6 (2). 2005: 5–50.
- ↑ Miner, Robert. Gay science and the practice of perspectivism // Nietzsche and Montaigne. 2017. 59–60.
- ↑ Van Riel, Gerd. Perspectivism in Plato's Views of the Gods // Plato and the Power of Images. 2017. 107–120.
- ↑ Miner, Robert. Gay science and the practice of perspectivism // Nietzsche and Montaigne. 2017. 43–93.
- ↑ Conant, James F. "The Dialectic of Perspectivism, I". 2005.
- ↑ Davis, Bret W. Zen's nonegocentric perspectivism. 2018.
- ↑ Stroud, Scott R. "Anekāntavāda and engaged rhetorical pluralism". 2014.
- ↑ Connolly, Tim. "Perspectivism as a way of knowing in the Zhuangzi". 2011.
- ↑ Vanzolini, Marina; Cesarino, Pedro. Perspectivism. 2014.
- ↑ Van den Brink, G. Reformed Theology and Evolutionary Theory. 2020. səh. 200.