Paul Henrix Bernhard Röll (rus. Павел Германович Релль;[1] 14 mart 1863[2] – 11 aprel 1909[2]) — 1904-cü ildən 1909-cu ildəki ölümünə qədər Bakıda Almaniya İmperiyasının konsulu kimi fəaliyyət göstərmiş alman tacir, mühəndis və diplomat. Siemens & Halske şirkətinin direktoru kimi o, Qafqazda və Orta Asiyada Almaniyanın iqtisadi ekspansiyasında mərkəzi rol oynamışdır. O, həmçinin 1905-ci il etnik iğtişaşları zamanı diplomatik hesabatları və Rusiya Türküstanı ilə bağlı kəşfiyyat işləri ilə tanınır.[3]
| Paul Röll | |
|---|---|
 Paul Röll (soldan ikinci) Bakıdakı digər Avropa ölkələrinin konsulları ilə, 1905-ci il. Soldan sağa: Ugent Mutafov (İtaliya), Röll (Almaniya), Erik Bierinq (Danimarka), U.M. Feyql (Niderland). | |
Almaniyanın Bakıdakı konsulu | |
| 23 fevral 1904 – 11 aprel 1909 | |
| Əvvəlki | Henri Steppun |
| Sonrakı | Otto Tidemann |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi |
14 mart 1863 |
| Doğum yeri | Berlin, Prussiya krallığı |
| Vəfat tarixi | (46 yaşında) |
| Vəfat yeri | Bakı, Rusiya imperiyası (indiki Azərbaycan) |
| Dəfn yeri | I Üçlük qəbiristanlığı, Berlin-Kroytsberq |
| Vətəndaşlığı | Prussiya (Almaniya imperiyası) |
| Təhsili | Kral Vilhelm Gimnaziyası |
| Fəaliyyəti | Diplomat, tacir, menecer |
| Həyat yoldaşı | Sofi Röll |
|
|
|
| Təltifləri |
Şir-i Xurşid ordeni (İran) |
Paul Röll 14 mart 1863-cü ildə Berlində, tacir Herman Röll və Klara Pastorun ailəsində anadan olub.[2] O, Prussiya krallığının təbəəsi idi.[4] Berlindəki Kral Vilhelm Gimnaziyasında təhsilini başa vurduqdan və 14-cü Kurmark Draqun Alayında hərbi xidmət keçdikdən sonra ailəsinin düymə fabrikini idarə edib.[2] Daha sonra Sankt-Peterburqa köçərək oxşar bir müəssisəni idarə etmişdir. 1890-cı ilin sentyabrında, müvəqqəti Sankt-Peterburq taciri kimi qeydiyyatdan keçərkən Röllə "düymələr üçün təkmilləşdirilmiş cihaz" üçün beş illik imtiyaz verilmişdi.[5] O, 1892-ci ilə qədər bu sahədə çalışdı və Robert Kolbenin elektrik firmasında işlədikdən sonra 1896-cı ildə Siemens & Halske şirkətinə qoşuldu.[2] Sankt-Peterburqda olarkən texniki ictimaiyyətdə fəal idi və 1898-ci ildə Sankt-Peterburq Politexnik Cəmiyyətində (alm. St. Petersburger Polytechnischer Verein) "Siemens & Halske"nin Rusiyadakı istehsalı haqqında mühazirə oxumuşdu.[6]
1899-cu ildə Röll Bakıda "Siemens & Halske"nin Qafqaz-Orta Asiya şöbəsini qurdu və Merkuryevskaya küçəsindən (hazırda Zərifə Əliyeva küçəsi) fəaliyyət göstərməyə başladı.[2][7] Firmanın Rusiya zavodlarının Elektrosila-Baku səhmdar cəmiyyətində birləşməsindən sonra Röll, Xəzərin o tayındakı bazarlara çıxış əldə edən alman subpodratçıları üçün əsas vasitəçi oldu.[8] O, neft mədənlərinin elektrikləşdirilməsi üzrə mühəndis Robert Klassonla sıx əməkdaşlıq edirdi və Nobel qardaşları kimi regional güclərlə danışıqlar aparırdı.[7]
Röll həmçinin Bakı elitar cəmiyyətinin görkəmli siması idi və eksklüziv Bakı Yaxta Klubunun üzvü idi.[1] Röll və həyat yoldaşı Sofi Bakının xeyriyyəçilik səhnəsində fəal idilər. 1904-cü ilin dekabrında onlar pulsuz ictimai kitabxanaları maliyyələşdirmək üçün Bakı İctimai Məclisində xeyriyyə balının təşkilinə kömək etdilər. Röll tədbirin "işıqlandırma effektlərini" idarə etmək üçün mühəndislik təcrübəsindən istifadə etdi, həyat yoldaşı isə sahibə kimi xidmət göstərdi.[9]
Konsul Henri Steppunun ölümündən sonra Röll 23 fevral 1904-cü ildə Almaniyanın Bakıdakı konsulluq vəzifələrini öz üzərinə götürdü.[2] 1905-ci il inqilabı və ondan sonrakı etnik münaqişə zamanı o, neft infrastrukturunun dağıdılması barədə geniş hesabatlar verdi və alman vətəndaşlarının qorunmasını tələb etdi; buna görə o, 1906-cı ildə 4-cü dərəcəli Tac ordeni ilə təltif edildi.[10] O, həmçinin geoloq Dmitri Qolubyatnikovdan seysmik fəaliyyət haqqında elmi məlumatları Almaniyadakı tədqiqatçılara ötürdü və 1904-cü ildə Otman-Bozdağ palçıq vulkanının püskürməsini şəxsən sənədləşdirdi.[11]
Röllün işinin əsas istiqaməti Rusiya Türküstanının strateji iqtisadi kəşfiyyatı idi. 1883-cü ildə Rusiya Qafqaz vasitəsilə sərbəst tranzit ticarətini ləğv etdikdən sonra Almaniyanın Qacar İranına ixrac ticarəti ciddi itkilərə məruz qaldı və bu, Orta Asiyada alternativ bazarların və marşrutların axtarışına səbəb oldu.[12] Səfir Vilhelm fon Şön Röllün təşəbbüsünü güclü şəkildə dəstəkləyərək, Almaniyanın maraqlarını, xüsusən də yerli rus dairələrinin alman kapitalı yatırımlarını təşviq etdiyi Fərqanə vadisində təşkil etməyi və nəzarətdə saxlamağı "olduqca arzuolunan" hesab etdi.[12]
Rusiyanın bölgədə xarici konsullara qadağasını aşmaq üçün Röll Tehrandakı alman səfiri Qraf Reks ilə koordinasiya edərək, Türküstan general-qubernatoru Nikolay Qrodekovdan diplomat kimi deyil, şəxsi qismdə "Siemens" direktoru kimi səyahət icazəsi almağa çalışdı.[13] Onun missiya məqsədləri geniş idi: o, "bütün Orta Asiya məhsullarının" nümunələrini toplamağı planlaşdırırdı, çünki fiziki nümunələrin alman tacirlərinə "sözlər və rəqəmlərdən" daha yaxşı kəşfiyyat məlumatı verəcəyini düşünürdü.[13] Bundan əlavə, Xarici İşlər Nazirliyi ona Orta Asiyanın flora və faunasının Almaniya Şərqi Afrikası koloniyasında iqlimləşdirmə üçün uyğun olub-olmadığını araşdırmağı tapşırdı.[12]
Röllün təşəbbüsü Almaniyanın Moskvadakı konsulu Vilhelm Kolhaas ilə rəqabətə səbəb oldu. Kolhaas Orta Asiyanı Moskvada yerləşən firmaların eksklüziv ticarət sahəsi kimi görürdü və Röllün səriştəsini şübhə altına alaraq, "Bakının Orta Asiya ilə demək olar ki, heç bir əlaqəsi olmadığını" iddia edirdi.[12] Kolhaas Türküstan pambıq sənayesində çöküş proqnozlaşdırsa da, Röll onun böyüməsinə nikbin baxırdı. Röll həmçinin Səmərqənddəki Rusiya-Çin Bankının direktoru Lüdviq Bauer ilə mürəkkəb münasibətləri idarə etməli idi; Bauer alman investorlarına "təmənnasız olmayan" yardım təklif etsə də, səfir fon Şön məxfi şəkildə Röll və Bauer arasındakı münasibətlərin pis olduğunu qeyd edirdi.[12]
Daxili rəqabətə baxmayaraq, Röll Berlinə bazara daxil olmaq üçün konkret logistik və texniki təkliflər verdi. Röll çiçəklənən Türküstan pambıq ticarətində kritik bir səmərəsizliyi müəyyən edərək bildirirdi ki, istifadə olunan Amerika və İngiltərə hidravlik presləri bir çox istehsalçılar üçün çox böyük və bahalıdır. O, alman istehsalçılarına daha kiçik, daha ucuz preslər ixrac etməyi tövsiyə etdi; bunlar nəinki xarici rəqibləri üstələyəcək, həm də pambıq taylarını daha səmərəli şəkildə sıxaraq Rusiya dəmir yollarında xroniki olaraq çatışmayan nəqliyyat tutumunu optimallaşdıracaqdı.[14] Xəzər dənizi üzərindən durğunlaşmış ticarət yolunu canlandırmaq üçün Röll rus gəmi sahiblərinin gəlirli əməliyyatları bərpa etməsinə imkan verəcək daha qənaətcil gəmi növlərinin inşasını təklif etdi. Onun səyləri nəticəsində Orta Asiya və İrana daşımaları asanlaşdırmaq üçün Bakıdakı "Şərq Cəmiyyəti"ndə (rus. Восточное общество) alman gəmiçilik xətləri üçün agentlik yaradıldı.[14]
Röll öz böyük ekspedisiyasını həyata keçirə bilmədi. 1907-ci ilin sentyabrında keçirdiyi insult onu səfəri təxirə salmağa məcbur etdi və o, səfər yenidən planlaşdırılmamışdan əvvəl, 1909-cu il aprelin 11-də vəfat etdi.[12] Ölümündən sonra cənazəsi Batumi vasitəsilə dəniz yolu ilə Almaniyaya repatriasiya edildi. Daha sonra o, Berlin-Kroytsberqdəki Üçlük qəbiristanlığında dəfn edildi. Bakıdakı növbəti alman konsulu vəzifəsində onu Otto Tidemann əvəz etdi.
Röll ticarət və diplomatik xidmətlərinə görə bir sıra təltiflərə layiq görülmüşdür:[2]
- Buxara əmirliyi, Buxarayi-Şərif ordeni, 3-cü dərəcə (Buxara əmirliyi)
- Qacarlar dövləti, Şir-i Xurşid ordeni, 4-cü dərəcə (İran)
- Prussiya krallığı, Tac ordeni, 4-cü dərəcə (1906)
- Rusiya imperiyası, Müqəddəs Anna ordeni, 3-cü dərəcə (1907)
- Prussiya krallığı, Qırmızı Qartal ordeni, 4-cü dərəcə (1908)
- ↑ 1 2 Gumbatova, 2008. səh. 403
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Dornfeldt, Seewald, 2015. səh. 46
- ↑ Dornfeldt, Seewald, 2015. səh. 42–49
- ↑ "Kavkaz" (PDF). Kavkaz (rus) (305). 19 noyabr 1899. 3.
- ↑ "Указатель испрашиваемых привилегий" [Tələb olunan imtiyazların göstəricisi]. Zapiski Russkago tekhnicheskago obshchestva (rus) (10): 61. 1890.
- ↑ Lutz, Sabean, 2022. səh. 158
- ↑ 1 2 Klasson, 2016
- ↑ Mark, 2012. səh. 434
- ↑ Kaspi, 1904
- ↑ Dornfeldt, Seewald, 2015. səh. 46–47
- ↑ Golubjatnikow, 1905. səh. 411
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Mark, 2012. səh. 416
- ↑ 1 2 Mark, 2012. səh. 415
- ↑ 1 2 Mark, 2012. səh. 426
- Der Mechaniker. "Notiz über Konsul Röhll". Der Mechaniker (Zeitschrift zur Förderung der Präzisions-Mechanik u. Optik) (alman) (12). 20 iyun 1908: 142.
- Dornfeldt, Matthias; Seewald, Enrico. "Geschichte der Deutsch-Aserbaidschanischen Beziehungen, Teil I: Deutsche Konsularische Vertretungen in Aserbaidschan vor dem Ersten Weltkrieg" [Alman-Azərbaycan əlaqələrinin tarixi, I hissə: Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Azərbaycanda Almaniyanın konsulluq nümayəndəlikləri] (PDF). IRS Geschichte (alman) (1 (10)). Yaz 2015: 42–49.
- Golubjatnikow, D. . Konsul Paul Röll tərəfindən göndərilib. "Ausbruch des Schlammvulkans Otman-Basy-Dag bei Baku am 23. November 1904" [23 noyabr 1904-cü ildə Bakı yaxınlığındakı Otman-Bozdağ palçıq vulkanının püskürməsi]. Gerlands Beiträge zur Geophysik (alman). Leipzig: Wilhelm Engelmann. 7. 1905: 411.
- Klasson, Robert. Бакинский дневник [Bakı gündəlikləri] (PDF) (rus). 2016. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- Lutz, Martin; Sabean, David Warren. "Kinship, conflict and transnational coordination: the Siemens family's globalisation strategies in the nineteenth century". Social History. 47 (2). 2022: 141–168. doi:10.1080/03071022.2022.2044206.
- Mark, Rudolf A. Im Schatten des „Great Game“: Deutsche „Weltpolitik“ und russischer Imperialismus in Zentralasien 1871–1914 ["Böyük Oyun"un kölgəsində: Alman "Dünya Siyasəti" və Orta Asiyada Rusiya İmperializmi 1871–1914] (alman). Paderborn: Ferdinand Schöningh. 2012. ISBN 978-3-657-77579-8.
- Gumbatova, Tamara. Баку и немцы [Bakı və almanlar] (rus). Baku: Çaşıoğlu. 2008. ISBN 978-9952-27-108-9. İstifadə tarixi: 20 may 2024.
- "Evening IX: Concert, Tableaux Vivants, Dances (Advertisement)" (PDF). Kaspi (rus). 5 dekabr 1904. 2.