Ovçu heyvanlar

Ovçu quşların təlimçisi quşçu, bazyar, bazdar^[a], qaplan, bəbir təlimçisinə qaplançı, əşkərədar^[b], yüzdar^[c], ov iti təlimçisi səkban^[d]. Osmanlı baznamələrində şahinçibaşı^[e], doğancıbaşı^[f], çakırcıbaşı^[g], durnaçı adları öyrətdikləri ovçu quşun adına görə verilirdi. Bundan başqa qayaçı^[h], komaçı^[i], tələçi^[j], yuvaçı^[k], səyyad^[l] kimi adlar da peşə ilə əlaqədər verilən adlar sırasına aiddir^[1]. Orta Asiya türklərində təlimçilər mergençi^[m], bürkütçü^[n], qaplançı, duzaqçı^[o], ançı^[p], münüskör^[q] adları ilə çağrılırdı^[2]. Ov təşkilatının başında duran adama əmiri-şikar^[r] deyirdilər.

• Quşlar: qartal cinsli quşlar – şahin, laçın (quş), toğrul, tərlan, şonqar. Bu quşlar tez təlim götürür və ovlamaqda mahirdirlər. Qızılquş gec öyrənir, onun təlim edilməsi uzun müddətli və çətin olur, ovladığı quşu özü yeyir, ovçuya aparmır, amma o da ovlamaqda mahirdir.

• Heyvanlar: qaplan, tonqa, bəbir, bars, qaraqulaq, vaşaq, tazı, ov itləri. İri heyvanları ovlamaqda qaplanlar mahir ovçudur. Qaplanlar çox təhlükəli və gec öyrədilən heyvanlardandır. Onları təlim edəndən sonra da ova aparmaqda ehtiyat edirdilər. Qaplançılar ova çıxanda qaplanı atın arxa tərəfində oturtmağı məsləhət görmürdülər, çünki, qaplanın qabaqdakı adamı parçaladığını müşahidə etmişdilər. Ov itləri ovçuya sadiq və etibarlı sayılır. Ova tez alışır, cəld qaçır, ovçunu darda qoymur. Ov itləri sahibini vəhşi heyvanların həmləsindən qoruyur, təhlükə varsa xəbərdarlıq edir. Ovun gizləndiyi yeri tapıb ovçuya bildirir. Ov itləri hər zaman ovçunun əvəzolunmaz yoldaşıdır. Tazının dişisi erkəyindən daha tez ova öyrənir.

Bəzi heyvanlar var ki, ağıllıdır, ovçuluqda da özünəməxsus ovlama üsulu var, amma təlim götürmür. Canavar təlim götürməyən, insana tabe olmayan heyvandır, xasiyyətində qorxu-hürkü, üzüyolalıq yoxdur. Onu hətta tələ ilə tutanda ayağını tələ sıxan yerdən gəmirir, qırıb qaçır^[3]. Ovçuların dediyinə görə yeganə heyvandır ki, heç nədən qorxmur, ölümün də gözünün içinə dik baxır. Təlim götürməyən quşlar da vardır, (sərçələr, çalıquşu və s.)onlar ovçu heyvanlar sinfinə aid deyil.

Baznamə müəlliflərinin verdiyi məlumata görə vəhşi heyvanın təlim olunması bəzən bir ömür vaxt aparır. Heyvan vəhşi təbiətdən seçilir, əsasən bala vaxtı yuvadan götürülür və ya tələyə salıb tutulur. Hər insanın öz xasiyyəti olduğu kimi hər heyvanın da öz xasiyyəti, təbiəti var, buna görə də təlim prosesi hamısında eyni keçirilmir.

Ovçular uzun müddət heyvanların ovlama taktikasını müşahidə edir, ovlamaqda qüsursuz olan heyvanları tutub öyrədirlər. Ondan sonra heyvanı xüsusi şəraitdə və rejimdə saxlamaqla ov etməyə öyrədirlər. Bu müddətdə heyvanın sağlamlığı və fiziki göstəricilərinin də qaydasında olmasına nəzarət edirlər. Quşun sağlam və gözəl olması vacib şərtdir, çünki o, şahın ya da şikar əmirinin əlində olurdu. Ovçu quşun statusu saray əhlinin hamısından yüksəkdə idi. Orta əsrlərdə ovçu quşların ayağına bağlanan halqalar, ov itlərinin xaltaları qızıldan, gümüşdən olurdu. Hər bir təlimçi, quşçu, qaplançı, səkban ovçu heyvanlara başı ilə cavabdeh idi. Ovçu heyvanlara ev heyvanlarının əti ilə yanaşı ov əti də verirdilər, bu onları sağlam, gümrah, güclü saxlayırdı, həm də ov etməyə ruhlandırırdı. Ovçu heyvanlar xəstələnəndə onlara kirpi, çöl siçanı, göyərçin, yarasa ətini bitkilərdən və həşəratlardan düzəldilmiş həblərə qatıb verməklə müalicə edirdilər. Heyvanın tükünün parlaqlığı, möhkəmliyi, əzələlərinin bərkliyi sağlam olduğunun göstəricisi idi. Quşçular quşun uçuşundan, yemə-içməsindən, görünüşündən onun sağlam və ya xəstə olduğunu təyin edə bilirdilər.

Təlimçilər ovçu quşu çox yedirmirdilər, çox yeyən quş uçmaqda ləng olur və ov eləmək istəmir. Orta əsrlərdə belə bir söz işlənirdi: “Allah o quşçuya lənət eləsin ki, o ov quşuna çox yemək verir”^[4]. Ovçu heyvanları ac saxlamaq da düzgün deyil, çünki, həmin heyvan ovladığı heyvanı tutan kimi parçalayır. Müasir dövr ovçuları ov itlərinin tutduğu ovu yeməsini bununla əlaqələndirirlər^[5]. Qaplan, qaraqulaq və vaşaqın təlim edilməsi metodu ovçu quşlardan fərqlidir. Onlara həm ov etməyi, həm də atda oturmağı öyrədirlər.

“Baburnamə”də qaplan, tonqa, şahin, şonqar, doğan, toğrul quşlarının təlim edilməsindən, ovlanma üsullarından danışılır^[6], Babur şahın gur, ceyran, kərgədanı ovlaması təsvir olunur. Bu heyvanların ətini yeməklə bərabər, dişindən, buynuzundan, dərisindən də istifadə olunurdu. Baburnamə islamiyyət dövrü ovçuluğunu əks etdirən dəyərli mənbələrdən biridir.

Orta əsrlərdə ov üçün heyvan seçildiyi kimi ona baxan da seçilirdi, yəni hər adam heyvan təlimçisi ola bilməzdi. Təlimçi şahın yaxın adamı olurdu, onun imtiyazı da başqalarından fərqli idi. Quşçu, qaplançı ovçu olmalı, ov qayda-qanunlarını yaxşı bilməli, qoçaq, zəhmətkeş, bilikli, təmizkar olmalı idi, pinti, vecsiz, məsuliyyətsiz adam bu vəzifəyə götürülmürdü. Quşçu ov quşunu əlində tutanda ağzından pis söz çıxarmamalıydı. Quşçunun ağzından şərab, ya da hər hansı iy gələrsə quşu narahat edər, buna görə də quşçunun ağız gigiyenası yerində olmalı idi. Quşçu təlim vaxtı quşu incitməməli, çox uçurdub yormamalı, quşu dumandan, toz-torpaqdan, isti və rütubətli havadan qorumalı idi. Quşun ayağındakı ipi sıxmaq, qış vaxtı dəmir zınqırov taxmaq olmazdı, çünki soyuq dəmir quşun ayağını zədələyə bilərdi. Quşçu quşu iti caynaqlı, iti dimdikli quşların üstünə cumdurmamalıydı, onlar ovçu quşu yaralaya bilərdi. O dövrdə deyirdilər ki, quşçu ov quşunu öz uşağından da çox istəməlidir. Quşçu quşa elə baxmalıydı ki, o, sağlam və uzunömürlü olsun.

Ovçu quşlar kiçik quşların hamısını tutur. Laçın, toğrul kimi iri quşlar ceyran, cüyür, tülkü, dovşan da tutur. İri quşların qoyun, quzu da götürdüyü deyilir, məsələn Azərbaycanda toğlugötürən, keçiaparan adlandırılan iri qartallar buna misaldır. Ovçular ovçu quşların daha çox bala heyvanı götürdüklərini deyirlər, təzə doğulan, yaxud bir illik çəpişi anasının yanından götürüb aparan hallar tez-tez olur. Baznamə müəlliflərinin fikrincə, böyük heyvanları ovlamaq ovçu quşa ziyandır, bu onu zəiflədər, hətta öldürər. Buna görə də quşçular ovçu quşları böyük heyvan ovlamaqdan çəkindirirdilər.

Qaplan qaçmaqda və ovlamaqda misilsizdir, ovunu bir həmlədə tutur. Ovçuların dediyinə görə bəbir ovunu tutmaq üçün üç dəfə cəhd edir, əgər tuta bilməsə onu ovlamaqdan vaz keçir. Tonqa^[s] pişikkimilərin ən böyüyü və ən cürətlisidir, ovçuluqda ona çatan heyvan olmaz. Tonqa adının yerinə ədəbiyyatda daha çox qaplan sözü işlənir. Tonqada elə bir comərdilik var ki, başqa heyvanlarda yoxdur. Cavan tonqa ova çıxanda 3-4 dənə qoca, ov edə bilməyən tonqanı da özünə qoşur, ovladığı heyvandan əvvəlcə onlara verir, sonra özü yeyir^[7]. Qaplançıların dediyinə görə dişi qaplan ovlamaqda daha zirəkdir. Bars da eyni növün həm gözəlliyinə, həm də ovlamaqda üstünlüyünə görə ov təlimçilərinin seçdiyi heyvanlardandır. Qaraqulaq və vaşaq pişikkimilər növündən yırtıcı ov məharətli heyvanlardır. Bunlar ovçu ilə rəqabətə girib ovçuya ov etməyə imkan vermir. Onlar, əsasən kiçik heyvanları – dovşan, qaz, ördəklər, tülkü ovlayırlar. Ov itləri həm kiçik, həm də nisbətən böyük heyvanları ovlayıb ovçuya gətirirlər. Sultan Toğrul vaxtında aslan öldürən ov itlərinin olduğu haqqında məlumatlar var. Dağ keçisini, vəhşi öküzü tuta bilən böyük qara ov itləri olduğunu Nesvinin Baznaməsindən öyrənirik^[8]. Tazılar uzaqda olan ahunun nə qədər məsafədə olduğunu müəyyən edir, düz hədəfə doğru qaçır.

Mənbələr ovçu heyvanlarla ova çıxmanın tarixinin qədim dövrlərə uzandığı haqqında məlumat verir. Qırğızlar 5000 il əvvəl ovçu quşlarla ova çıxırdılar^[9]. Bu ənənə onlarda indi də davam edir. Ov itləri ilə ovlamanın tarixi tunc dövrünə qədər uzanır. Qayaüstü petroqliflərdə ovçu, maral, ceyran, keçi, öküz şəkilləri ilə yanaşı ov itləri ilə ova çıxan ovçuların da təsvir olunduğu deyilir^[10]. Bundan başqa Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində nekropollardan aşkara çıxarılmış kişi qəbirlərində ov silahları, xırdabuynuz heyvan və it skeletinə rast gəlinir^[11].

Qədim dövrlərdə ovçuluq peşəsi dövlət tərəfindən tənzimlənmirdi, ovçular primitiv üsullarla, “dədə-baba” qaydasıyla ova çıxırdılar. Ovçuluğun sistemli idarə olunması və ovçu heyvanların dövlət himayəsi altına alınması, təlim olunması və qorunması, ov təşkilatlarının meydana çıxması orta əsrlərdə həyata keçirilmişdir. Məqsəd şahın, yaxud kralın ov mərasimini təşkil etmək, ovçu heyvanları təlim-tərbiyə edib ova çıxarmaq, onları qorumaq, sayını artırmaq, heyvanların ovlama taktikasını öyrənib müharibə meydanında tətbiq eləmək və s. idi. XIII əsrdə Qazan xanın islahatlarını əks etdirən qanunlarda ovçu quşların və ovçu itlərin dövlət tərəfindən qorunduğu, siyahıya alındığı və ovçuluğun nizama salındığı haqda məlumat verilir^[12]. Bizans kralları, Rusiya çarları, Osmanlı sultanları, Səfəvi şahları, Xorasan əmirləri, Türküstan xanları ova özünə yaxın olan ordunun və sarayın seçilmiş adamlarının müşayiəti ilə çıxardılar. Saray rəssamlarının çəkdiyi rəsmlərdə ov elementlərini əks etdirən epizodlar həmin dövrün ov adət-ənənələri haqqında aydın təsəvvür yaradır.

Ovçu quşlarla ova çıxma ənənəsi müasir dövrdə yalnız Orta Asiya türklərində qalmaqdadır. Azərbaycanda, Rusiyada, İranda ov itləri ilə ovlama bütün zamanlarda populyar olmuşdur. Bəbir, vaşaq, qaraqulaq ovçuluğu tarixdə qalmışdır, hazırda bu heyvanların nə təlimi, nə də hər hansı məqsədlə əhilləşdirilməsi ilə heç kim məşğul olmur. Vəhşi heyvanlar indi də dövlət tərəfindən qorunur, bu, nəsli kəsilməkdə olan növlərin populyasiyasının bərpası, ekoloji tarazlığın qorunması üçün mütərəqqi addım sayılır.

Saray rəssamlarının ovçuluq elementlərindən çəkdikləri rəsmlər

• Ergüzel Mehdi. Kitabi-Bazname i Padişahi. Ankara, 2009.
• Berbercan Mehmet Turgut. Türk Dili ve Kültürü Açısından “Babürname”de Avcılık. A.U.Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 42, Erzurum, 2010, 125-145, 11-32.
• Güngör Ahmet. Kırgızlarda Kartalla Avcılık Geleneği. A.U.Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED) 51, Erzurum, 2014, 319-339.
• Nəcəf Ələsgər oğlu Müseyibli, Şamil Nadir oğlu Nəcəfov, Müzəffər Maqsud oğlu Hüseynov. Tovuzçay Nekropolu. Bakı, “Elm və təhsil”, 2021.
• Demiri Kemaleddin. Hayat՚ul Hayvan. İstanbul, 1973.
• Cəlilov Elman. Azərbaycanın dövlət və hüququ(XIII-XIV əsrlər). Bakı, 1995.
• Rzayev Nəsir. Qayalar danışır. Bakı, 2019.
• ابوالحسن علی بن احمد نسوی . بازنامه ناشر- وزارت فرهنگ و ١٣٥٤
• İnformator Seyidməmmədov Rasim Səttar oğlu. 1948-ci ildə Quba rayonu Qımıl kəndində anadan olub. Orta təhsilli, pensiyaçıdır. Ovçular İttifaqının üzvüdür.
• İnformator Murtuzayev Elman Əbdüləzim oğlu. 1960-cı ildə Dərələyəz mahalı, Əzizibəyov r. Axta kəndində anadan olub. 1988-ci ildə Şahbuz rayonunun Gömür kəndinə deportasiya olunub. Hazırda orada yaşayır. Ali təhsilli, pensiyaçı.