Vikipediya ?

Orxon əlifbası

Orxon əlifbası (həmçinin Qədim Türk əlifbası, Orxon-Yenisey əlifbası, Göytürk əlifbası) — VIII-X əsrlər arasında istifadə olunmuş türk əlifbası. Əlifba 1889-cu ildə tərəfindən təşkil olunmuş ekspedisiya ndə keçdiyi üçün belə adlandırılmışdır. Orxon abidələrindəki yazıların mətni ilk dəfə Vasili Radlov tərəfindən yayımlanmış və 1893-cü ildə Vilhelm Tomsen tərəfindən deşifr olunmuşdur.

Qədim türk əlifbası
Yazı tipi samit-sait
Dillər Qədim türk dili
Yarandığı yer Mərkəzi Asiya
Dövr VIII-X əsrlər
Qohumluğu
U+10C00–U+10C4F
Orkh, 175
Orkhon.svg
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Kızıl şəhərində, üzərində Orxon əlifbası olan yazı

Mündəricat

Kökləri

Vilhelm Tomsen tərəfindən irəli sürülmüş və geniş olaraq qəbul olan fikir bu əlifbanın ndan törədiyidir. Tomsen həmçinin alternativ bir fikir olaraq bu əlifbanın Çin yazısından törəmiş ola biləcəyini irəli sürür.

Yazılı abidələri

200-ə yaxın yazılı abidə və bir miqdar əlyazma dövrümüzə gəlib çatmışdır. VII - X əsrlərə aid olan bu abidələr əsasən müasir Monqolustan, dəki Yenisey hövzəsi, Altay dağlarıSintszyan bölgəsində yerləşir. Qazaxıstan Respublikası Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyinin Dil Komitəsinə əsasən Orxon bölgəsində 54, Yenisey bölgəsində 106, Talas bölgəsində 15, Altayda 78 belə epiqrafik abidə mövcuddur. Əlyazma nümunələri isə ndə yazılmışdır. Irk Bitig bunlardan biridir.

Quruluşu

Qədim türk dili dil olduğu üçün qalın və incə saitlər ¹ və ² olaraq qeyd olunmuş hissələrə ayrılmışdır.

İstifadəsi İşarəsi / (varsa) Yenisey variantı Latın hərfləri ilə alternativləri və yazılışı
Saitlər   / 𐰁 𐰂 A /a/, /e/
 / 𐰄 𐰅 İ /ɯ/, /i/, /j/
  O,U /u/, /o/, /w/
  / 𐰈 Ö,Ü /ø/, /y/, /w/
Kar samitlər Ahəng qanunu
(¹) — Qalın,
(²) — İncə
saitlər ilə
 / 𐰊  /𐰌 B¹ (ab) /b/ B² (eb) /b/
 /𐰒   D¹ (ad) /d/ D² (ed) /d/
 /𐰎  /𐰐 G¹ (ag) /g/ G² (eg) /g/
 /𐰟   L¹ (al) /l/ L² (el) /l/
   /𐰥 N¹ (an) /n/ N² (en) /n/
 /𐰻   R¹ (ar) /r/ R² (er) /r/
    S¹ (as) /s/ S² (es) /s/
 /𐱄  /𐱆 T¹ (at) /t/ T² (et) /t/
 /𐰗  /𐰙 Y¹ (ay) /j/ Y² (ey) /j/
Təkcə (¹) — /q/
Təkcə (²) — /k/
 /𐰵  /𐰛 K (ak) /q/ K (ek) /k/

Bütün cingiltililər ilə
 /𐰳 /ʧ/
  -M /m/
  -P /p/
 /𐱂 /ʃ/
 /𐰕 -Z /z/
 /𐰮 𐰬 -NG (eñ) /ŋ/
Bitişik səslər + Cingiltili   İÇ, Çİ, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
 /𐰷 IK, KI, K /ɯq/, /qɯ/, /q/
 / 𐰹  /𐰝 OK, KO,
UK, KU,
K
/oq/, /qo/,
/uq/, /qu/,
/q/
ÖK, KÖ,
ÜK, KÜ,
K
/øk/, /kø/,
/yk/, /ky/,
/k/
+ Kar  / 𐰩 -NÇ /nʧ/
 / 𐰫 -NY /ɲ/
  -LT /lt/, /ld/
𐱇 -OT -UT /ot/ /ut/
𐱈 -BAŞ /baš/
  / 𐰧 -NT /nt/, /nd/
Söz ayırması   yoxdur
(-) — Sadəcə söz sonunda
 
Üzərində Orxon yazısı olan 5 manatlıq əsginas

Fontlarda

Windows 8 əməliyyat sistemindən etibarən fontunda Orxon əlifbasında yazmaq mümkündür.

İstinadlar

  1. Sinor, Denis (2002). "Old Turkic". History of Civilizations of Central Asia 4. Paris: UNESCO. pp. 331–333.
  2. N. Ishjatms, "Nomads In Eastern Central Asia", in the "History of civilizations of Central Asia", volume 2, figure 6, p. 166, UNESCO Publishing, 1996, p. 165
  3. Erdal, Marcel. 2004. A grammar of Old Turkic. Leiden, Brill. P.7

Xarici keçidlər

Vikianbarda Orxon əlifbası ilə əlaqəli mediafayllar var.

  • (kyrgyz.ru)
  • (tonyukuk.net)
  • (An online converter for Latin alphabet based texts to Orhun Abece.)
  • (kokturukce.blogspot.com)
Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019