Oğuz türklərinin qida mədəniyyəti, yemək adətləri və süfrə ənənələri haqqında məlumatların yer aldığı təsvirlərdir. Oğuz türklərinin tarixi, qəhrəmanlıqları və soy-kökü ilə bağlı məlumatlar əsasən Oğuznamə mətnlərində və dastanlarda qorunub saxlanılmışdır. Bu mənbələrdə yalnız tarixi hadisələr deyil, həmçinin türklərin adət-ənənələri, mədəniyyəti, məişəti və qida mədəniyyəti barədə də müəyyən məlumatlara rast gəlinir.[1]
Oğuznamələrin müxtəlif dövrlərdə yazılmış bir neçə versiyası mövcuddur. Bu əsərlər müxtəlif müəlliflər tərəfindən qələmə alınmış, eyni zamanda xalq arasında şifahi şəkildə yayılmış variantları da formalaşmışdır. Araşdırmaçılar tərəfindən əsasən 4–5 əsas yazılı mənbə qeyd olunur.
Qədim türklərin həyat tərzi, gündəlik məişəti və qida ənənələrini öyrənərkən Oğuznamələrdə və dastanlarda yer alan təsvirlər mühüm mənbə hesab edilir. Bu əsərlərdə yeməklərin hazırlanması və qida adətləri haqqında məlumatlar daha çox təsviri şəkildə təqdim olunur.
Oğuz türklərinin mətbəxində köçəri və yarımköçəri həyat tərzinə uyğun olaraq əsasən heyvandarlıq məhsulları üstünlük təşkil edirdi.
- Ət və süd məhsulları – Oğuzların əsas qidaları ət, süd, qatıq, pendir, kərə yağı və digər süd məhsullarından ibarət idi. Mənbələrdə qonaqlara bol miqdarda ət və süd məhsulları təqdim edilməsi qeyd olunur.
- Qımız – at südündən fermentasiya yolu ilə hazırlanan içki idi və Oğuz türklərinin mühüm qida və içki növlərindən biri sayılırdı.
- Bozqır yeməkləri – uzun müddət saxlanıla bilən qovurma və qurud kimi qidalar xüsusilə döyüşçülər və səyyahlar üçün hazırlanırdı.
- Çörək və un məmulatları – yuxa, kömbə, lavaş və qoğal kimi çörək növləri geniş yayılmışdı.
Oğuznamələrdə ət yeməkləri mühüm yer tutur. Mənbələrdə qoyun, at və ov heyvanlarının ətinin bişirilməsi və süfrəyə verilməsi təsvir olunur.
- Kabab və qızardılmış ət – ət çox vaxt açıq odda və ya tonqal üzərində qızardılırdı.
- Qaynadılmış ət – böyük qazanlarda ət qaynadılır və şorba hazırlanırdı. Ətin suyundan qida kimi istifadə olunurdu.
- Ov ətləri – ovdan sonra əldə olunan maral və digər heyvanların əti qonaqlarla və dostlarla paylaşılırdı.
Oğuznamələrdə yeməklərin hazırlanması barədə birbaşa reseptlər verilməsə də, təsviri məlumatlar vasitəsilə müəyyən bişirmə üsullarını müəyyən etmək mümkündür.
- Qovurma və kabab – ət açıq odda qızardılır və ya qovrularaq uzun müddət saxlanılırdı.
- Qaynatma – böyük qazanlarda ət və şorba bişirilirdi.
- Təndirdə bişirmə – çörək növləri əsasən təndirdə və ya köz üzərində hazırlanırdı.
- Fermentasiya – qımız kimi içkilər fermentasiya yolu ilə hazırlanırdı.
Oğuz türklərinin süfrə mədəniyyəti qonaqpərvərlik və paylaşma prinsiplərinə əsaslanırdı. Xüsusilə dastanlarda böyük ziyafətlərin və qonaqlıqların təsviri geniş yer tutur.
- Qonaq üçün qurban kəsilməsi mühüm adətlərdən biri idi.
- Qoyun və at əti hörmətli qonaqlara təqdim edilirdi.
- Yeməkdən əvvəl və sonra dua etmək ənənə sayılırdı.
- Süfrədə böyüklər ilk yeməyə başlayır, gənclər isə onları gözləyirdi.
- Yeməyin bərabər bölünməsi qonaqpərvərlik və ədalət rəmzi hesab olunurdu.
Qadınlar süfrənin hazırlanmasında və yeməklərin hazırlanmasında əsas rol oynayır, kişilər isə qonaqların qarşılanması və ətin doğranması ilə məşğul olurdular.
Oğuznamələrdə təsvir olunan bir çox yemək növləri və bişirmə üsulları sonrakı dövrlərdə müxtəlif türk xalqlarının və qonşu regionların mətbəxində də yayılmışdır. Tarix boyu səyyahlar, diplomatlar və tacirlər müxtəlif ölkələrə səyahət edərkən gördükləri qida ənənələrini qeydə almış, bu məlumatlar sonradan yazılı mənbələrdə əks olunmuşdur. Bu səbəbdən Oğuz mətbəxinə aid bəzi yeməklərin oxşar formalarına müxtəlif xalqların mətbəxində rast gəlinir.
- ↑ Qorxmaz Əlilicanzadə. "Oğuznamələrdə milli mətbəxtimizin izləri". Academia.edu (az.). 06.03.2026 tarixində arxivləşdirilib.
- Kamil Vəli Nəriman oğlu, Oğuznamələr (اوغوزنامهلر), Bakı: Bakı Universitet nəşriyyatı, 1993.
- Əfzələddin Əsgər, Oğuznamə yaradıcılığı, Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı, 2013.
- Kitabi-Dədə Qorqud, PDF.
- Əfzələddin Əsgər, Oğuznamələr, Academia.edu.
- Rəşadəddin, Oğuznamə, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, Bakı: Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 2003.
- Qorxmaz Əlilicanzadə, Oğuznamələrdə milli mətbəximizin izləri, Filologiya və sənətşünaslıq, № 1, 2025, s. 260–265. PDF