Novruz və Qəndab dastanı

"Novruz və Qəndab" dastanı folklorşünaslığın diqqət mərkəzində olan obyektlərdən biridir. Eposun qərb mühitinə xas variantları Borçalı, Şirvanda və Cənubi Azərbaycanda söylənilib. Eposun müxtəlif variantlarını araşdırarkən onun bəzi mənbələrdə "Novruz" kimi qeyd olunduğunu görünür. S. Pirsultanlı bunu qəhrəmanın dastanda göstərdiyi şücaət və igidliyin əsası kimi adların təcrid olunması ilə əlaqələndirir: "O dastan məhəbbət dastanından əfsanəyə əsaslanan qəhrəmanlıq dastanına çevrilir. Burada asatir Novruzla Kallegözün görüşüdür. Eşq dastanı qəhrəmanlıq dastanına çevriləndə adlar itir" Qeyd edək ki, beşcildlik "Azərbaycan dastanları"nda dastan "Novruz" adı ilə verilmişdir. Azərbaycan dastanlarının yazılması və nəşri 19-cu əsrdən bu günə qədər davam edir. Dastan 20-ci əsrdə geniş yayılıb, dastanlar toplusu və çoxcildlik ensiklopediyalarda çap olunub. "Novruz və Qəndab" dastanının müxtəlif variantları mövcuddur. Bu dastan məhəbbət dastanlarının parlaq nümunəsi kimi bir çox filoloqların, folklorşünasların və musiqişünasların diqqətini cəlb etmişdir. Azərbaycan məhəbbət dastanlarını geniş tədqiq edən filoloq M. Təhmasib öz əsərində Novruz və Qəndab dastanlarının məzmununu verir və onların "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı ilə əlaqələrinə diqqət yetirir. Q. Namazov dastanın Novruzla çobanın söhbəti səhnəsində ozan sənətinin ustadlarından olan Qara Çoban tərəfindən yaranmış ola biləcəyini ehtimal edir və öz fikrini şeir nümunələri ilə əsaslandırır. 20-ci əsrin birinci yarısında Azərbaycan folklorunun tərtibində yaxından iştirak edən və böyük xidmətləri olan Ərtoğrul Cavidin əsərləri arasında kiçik fərqlər var. Ə. Cavid bu dastanı Tovuz aşiqi Hüseyn Bozalqanlının ifasından lentə almışdır və Əkbərin ifasında müşahidə etdiyimiz fərqliliklər bu mənada diqqəti cəlb edir. Belə ki, son variantda Novruzun Qəndaba elçi göndərmiş İstanbul paşası ilə döyüş səhnəsi tamamilə yoxdur. Əslində, Aşıq Əkbərin söylədiyi dastanın nisbətən müasirləşdiyini və onun ehtiva etdiyi qəhrəmanlıq səhnələrinin təxirə salındığını göstərir. Dastanların qısaldılmış şəkildə söylənməsinə səbəb olan başqa faktlar da var. 20-ci əsrin əvvəllərindən bu günlərə gədər davam edən şənliklər üç-dörd saat davam edir. A. O. Kərimli araşdırmasında qeyd edir ki, "Novruz və Qəndab" dastanı iki gün ərzində söylənilib. Müasir texnologiyaların inkişaf etdiyi bu əsrdə informasiya bolluğu zamanı, saatlarla sevgi dastanlarına qulaq asmaq kimi ənənələrin getdikcə soyumasına və unudulmasına səbəb olub. Yazılı nüsxələr arasında ciddi fərqlərin olmaması bu dastanın Gəncəbasar ətrafında yaranıb yayıldığını ehtimal etməyə əsas verir. Azərbaycan aşıq mühitlərinin dastançılıq ənənələri bir-birindən fərqlidir. Beləliklə, Şirvan aşıqları dastanı "Divani"ylə yox, Peşrovla (Şirvan mühitinə xas) başlayır. Gəncəbasar ozanları isə "Divani" ilə başlayıb, "Təcnis" və "Qaraçı" ilə davam edir. Borçalıdan fərqli olaraq burada aşığı balaban müşayiət edir.

Hadisələr Diyarbəkirdə, Kərim Paşanın evində başlanır. Uzun illərdir ki, Kərim Paşanın övladı olmur. Onun məyus olduğunu görən xanımı Zeynəb bunun səbəbini soruşduqda, övladsız olduğundan şikayətlənir. Xanımı isə məsləhət görür ki, paşa Diyarbəkirin bütün kasıb, yoxsul əhalisini yığsın, onlara süfrə açıb, təma dağıtsın. Əvəzində xalq dua etsin və onlara övlad arzulasın. Paşa belə də edir, zaman dolur, vaxt gəlib yetişir və onların bir gözəl oğlu olur. Uşaq Novruz bayramı ərəfəsində doğluduğu üçün adını da elə Novruz qoyurlar. Oğlan həddi-büluğa çatanda atasının sarayında aşıq oxumasını eşidir, valeh olur və tanrıdan diləyir ki, ona da bu istedadı nəsib etsin. Beləcə yatır və yuxusunda pirani bir dərviş ona Misir padşahının qızı Telli Qəndabı buta verir. Bundan sonra Novruz ata-anası ilə salamatlaşıb yola düşür və Misir elinə yol alır. Misirə gedən yol dəryadan keçir və gəmi çovğuna düşərək batır. Novruzu həmin yerdə sahil kənarına çıxaran Qəvvas Əhməd evinə gətirir. Ona qulluq edərək qızı ilə evləndirir. Lakin Novruz öz sevgilisini xatırlayaraq yenidən Misirə yola düşür və nəhayət gəlib çıxır Qəndabın atasının qoruğuna. Burada o, padşahın pəhlivanları ilə vuruşur və hamısını məğlub edir. Bunu görən padşah onu sarayına dəvət edir. Novruzdan nə istisə verəcəyini deyir. Lakin Novruz Qəndab üçün gəldiyini söylədikdə padşah qəzəblənib onu zindana saldırır. Qəndab isə öz sevgilisinə çatmaq üçün özünü xəstəliyə vurur, anasına dərdini söyləyir. Nəhayət padşah öz qəzəbindən əl çəkir, Novruzu sınağa çəkmək qərarına gəlir. Novruz haqq aşığı olduğu üçün sınaqdan üzü ağ çıxır və Qəndabı da götürüb öz elinə yola düşür. Yolda Kəlləgözlə vuruşub əsir saxladığı ərəb padşahının qızı Şəhriyarı, daha sonra da Qəvvas Əhmədin qızı Gülşən xanımı da götürüb Diyarbəkirə gəlib çıxır. Burada şadlıq məclisi qurulur və dastan bununla da sona çatır.

Əkbər Cəfərovun ifasındaki "Novruz və Qəndab" dastanda səslənən ilk hava "Qaraçı"dır. Bu hava aşıq sənətində mühüm yer tutur və onun musiqi məzmunu aşıq sazının demək olar ki, bütün pərdələrini əhatə edir. Aşıq Əkbərin zil diapazona malik səs tutumu bu havanı dastanın əvvəlində oxumağa imkan verir. Eyni zamanda məhəbbət dastanları sırasında öz qədimliyi seçilən bu dastanda aşığın bu havaya müraciət etməsi də mühitdən gələn ənənələr sırasında yer alır. Dastanda ifa edilən havaların seçimi hadisələrin gedişatı, qəhrəmanların xarakteri, eləcə də aşığın peşəkarlığı və istedadı ilə bağlı olan bir məsələdir. Məlumdur ki, "Qaraçı" həm də aşıq havalarının köklərindən birinin adıdır. Havanın adı ilə bağlı da müxtəlif versiyalar mövcuddur. Aşıqların çoxu bu havanı "El havası", "Dərvişi" kimi də adlandırır. Şah pərdə kökündə, qoşma üstündə ifa olunur. İkinci hava "Göyçə gözəlləməsi"dir. Bu hava Qərb mühitinin regional repertuarına daxildir. Tovuz aşıqlarının yaradıcılığında geniş yer tutur və demək olar ki, məhəbbət məzmunlu bütün dastanlarda oxunur. Aşıq havanı başlamazdan əvvəl onun adının da müxtəlif variantları haqqında məlumat verərək, "Yüngül şərili" kimi də adlandığını diqqətə çatdırır. Şərili havaları daha çox Borçalı mühitində ifa olunur və aşıq Əkbərin ad variantlarına toxunması onun həm də geniş bilik dairəsini göstərir. "Göyçə gözəlləməsi"ndə sonra "İran dübeyti" havası ifa olunur. Bu hava Novruzun gəmiyə çatmaq məqsədilə gəmiçiyə ünvanlanan gəraylısı üstündə ifa olunur. Aşıq Əkbər havanın həm də "Koroğlu dübeyti" adlandığını diqqətə çəkir. "Dübeyti (qoşa beyt) digər adı "İran dübeyti", "Koroğlu dübeyti"dir. "Koroğlu" havaları silsiləsindəndir.^[1] Misri kökündə, Misri pərdəsindən başlanaraq, gəraylılar əsasında oxunur". Dastanda söylənən növbəti hava Novruzun dəryada gəminin batması ilə taxta parçası üstündə qalaraq qəmlənməsindən və burada növbəti gəraylı üstündə oxuması səhnəsində yer alır. Burada ifa edilən "Məmmədhüseyni" havası həm də "Heydəri" adı ilə tanınır, poetik məzmundan irəli gələrək ad variantlığı yaranmışdır: "Əsasən bu hava Məmməd Hüseynin sözlərinə oxunduğundan "Məmmədhüseyni" də deyilir". Bu hava muğam sənətində "Osmanlı" ("Mani" də adlandırılır) zərbli muğamı kimi özünə yer tutmuşdur. Dastanda səslənən növbəti hava "Keşişoğlu"dur. Bu hava klassik aşıq repertuarında, eləcə də Qərb mühitində geniş yer tutur. Şah pərdə kökünə əsaslanan havanın poetik əsası qoşmadır. Sonuncu "Ovşarı" havası üç mərhələdə səslənir. Bu hava Qəndabla anasının deyişmə səhnəsində yer almışdır. Həcm etibarilə ən geniş nümunə kimi "Ovşarı" havası həm də iri həcmli və rəngarəng instrumental araçalğıları ilə fərqlənir.