Tofiq Kolaylı (türk. Tevfik Kolaylı) və ya ədəbi təxəllüsü ilə Neyzən Tofiq (türk. Neyzen Tevfik; 24 mart 1879, Bodrum, Muğla ili – 28 yanvar 1953, İstanbul) — Türkiyə şairi, satirik yazarı və ney ifaçısı. Satirası ilə yanaşı, o, taksimlər və saz səmailəri bəstələmişdir. O, Osmanlı dövründə despotizmə qarşı, Respublika illərində isə inqilabları rədd edənlərə qarşı satira yazmışdır. O, ədalətsizlik, korrupsiya və rüşvətxorluğu tənqid edən şeirlər yazmışdır və tez-tez həbs edilmişdir.
| Neyzən Tofiq | |
|---|---|
| türk. Neyzen Tevfik | |
 | |
| Doğum tarixi | 24 mart 1879 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 28 yanvar 1953 (73 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | filosof, şair, yazıçı |
| Əsərlərinin dili | Osmanlı türkcəsi[1] |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Tofiq Kolaylı 24 mart 1879-cu ildə Bodrumda anadan olmuşdur. O, gənc yaşlarında fars dilini öyrənmişdir və İzmir şəhərində Mövlavi olmuşdur. Daha sonra İstanbul şəhərinə köçmüş, Qalata və Kasımpaşa məscidlərində Mövlavi praktikasını davam etdirmişdir. 1902-ci ildə bəktaşi dərvişi olmuşdur.[2][3]
Şeirə olan marağı onu Mehmet Akif Ərsoy ilə görüşməyə təşviq etmişdir. Dövrünün bir çox intellektual şəxslərində olduğu kimi, Tofiq Kolaylı konservativ sultan II Əbdülhəmidə qarşı satirik şeirləri 1903-cü ildə onun Misirə sürgün olunması ilə nəticələnmişdir. O, 1908–1913-cü illərdə bu ölkəyə yenidən səfər etmişdir.[4]
Neyzən Tofiqin Türkiyə populyar mədəniyyətindəki şöhrəti əsasən ney ifaçılığındakı ustalığından qaynaqlanır. Bundan əlavə, o, bektaşilikdə yayılmış bir praktikaya uyğun olaraq dini həyatını davam etdirərkən, spirtli içkilərdən çox istifadə etmişdir. Bu səbəbdən o, ortodoks islam doktrinası ilə daxil olduğu bektaşi ordeni arasında bir ziddiyyətin simvolu kimi də qiymətləndirilir.[5]
Onun dini baxışları çox qarışıq olmuş və əhval-ruhiyyəsinə görə dəyişmişdir, lakin son illərində yazdığı "Türkə birinci məsləhət" şeirində, əvvəlki bənddə dini institutlara aid olan misra belə olmuşdur. O qeyd etmişdir ki, "varsa əsli bunların aləmdə siksinlər məni". O, bu səbəbdən birbaşa ateist və ya qeyri-teistik hesab olunmur, lakin "radikal" kimi xarakterizə edilmişdir.[3] Bununla belə, onun həyatı və son sözlərini nəzərə alan elmi bir məqalə göstərmişdir ki, Tofiq Kolaylı səthi dini tənqid etmişdir, lakin əslində sadiq bir inanclı olmuşdur.[6]
Kolaylı heykəltəraş Gürdal Duyarın "Şairlər sofası" abidəsində digər 6 şair ilə birlikdə əks olunmuşdur. Həmçinin, həmin parkda Namiq Dənizxan tərəfindən hazırlanmış onun bir digər heykəli də bir skamyada yerləşir.[7][8]
O, bektaşi dərgahına mənsub olmuş və həyatının çox hissəsini İstanbulda qonaqxanalarda keçirmişdir. Son illərində isə Bacırcıq mental xəstəxanasının 21-ci şöbəsində yaşamışdır. 1930-cu illərdə qısa müddət üçün aldığı aylıq pensiyadan başqa sabit gəliri olmamışdır. Kolaylı epileptik olmuşdur. O, xüsusilə rakı olmaqla, çoxlu spirtli içki qəbul etmişdir.[7]
- Hiç, 1919
- Azâb-ı Mukaddes, 1949
- Nihavent Saz Semaisi
- Şehnazbuselik Saz Semaisi
- Taksimler (taş plak)
O, xalq arasında təkcə fleyta ifaçılığı və şeirləri ilə yox, həm də lətifələri ilə tanınır, lakin şifahi şəkildə ötürülən bu elementləri ədəbi mənbələrdə tapmaq çox çətindir. Onun ən məşhur lətifələri aşağıdakılardır:[9]
- Padişahçılık
- Hamam Sefası
- Edep
- Kırk Yıllık Ölü
- ↑ https://islamansiklopedisi.org.tr/neyzen-tevfik.
- ↑ "Neyzen Teyfik ( 1879 – 1953 )". Anatolia Intercultural Organization (ingilis). 15 yanvar 2015. İstifadə tarixi: 10 mart 2024.
- ↑ 1 2 Aksoy, Hasan. "NEYZEN TEVFİK". TDV İslam Ansiklopedisi (türk). İstifadə tarixi: 10 mart 2024.
- ↑ Rogan, Eugene. Outside In: Marginality in the Modern Middle East. I.B.Tauris. 4 oktyabr 2002. səh. 22. ISBN 978-1-86064-698-0.
- ↑ "Archived copy". 6 mart 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 dekabr 2009.
- ↑ Dinçaslan, M. Bahadırhan. "İstanbul'da Bir Bohemyalı Neyzen Tevfik". mbdincaslan.com (türk). İstifadə tarixi: 10 mart 2024.
- ↑ 1 2 "Ataol Behramoğlu Heykeli Açılış Töreni | BKS". BKS | Beşiktaş Kültür Sanat (türk). İstifadə tarixi: 13 sentyabr 2022.
- ↑ Demir, Bülent. "Akaret ler'de şairler parkı" [A Poets park in Akaretler] (PDF). Hürriyet Istanbul. 28 noyabr 1998. İstifadə tarixi: 13 sentyabr 2022.
- ↑ Neyzen Tevfik. En Güzel Neyzen Tevfik Fıkraları // En Güzel Neyzen Tevfik Fıkraları (türk). Türkmen Kitabevi. 2000. ISBN 9780537100213.
- mozturk.org'da Neyzen Tevfik
- Şiir.gen.tr'de Neyzen Tevfik Arxivləşdirilib 23 dekabr 2010 at the Wayback Machine