Mustafa Kamal Atatürkün vəfatı və dəfn mərasimi

1938-ci ilin əvvəllərində Mustafa Kamal Atatürk iştahsızlıq və halsızlıq hiss etməyə başladı. Bədəninin müxtəlif yerlərində qaşınma hiss edən Mustafa Kamalın burnundan qanaxmanın qarşısını almaq çətinləşmişdi. Bu qaşınmanın Çankaya köşkündəki qarışqalardan qaynaqlandığı irəli sürüldü və saray dezinfeksiya edildi. Atatürk həmçinin xüsusi müalicə kursu üçün Yalovaya Termala da göndərildi. 22 yanvar 1938-ci ildə Termal oteldə Atatürkü müayinə edən həkim Nihad Rəşad Bəlgər qaraciyər xəstəliyindən şübhələndi və ona sirroz diaqnozu qoydu. Rəşad Bəlgərin ciddi pəhriz tövsiyəsini verdi. Atatürkün müalicəsi bir müddət Termal oteldə davam etdi, lakin bütün həkimlərin etirazlarına baxmayaraq o, 1 fevral 1938-ci ildə müalicəsini yarımçıq qoyaraq Bursaya yola düşdü.^[1]

Atatürkün sağlamlığı hökuməti narahat etdiyindən Baş nazir Cəlal Bayar Avropadan iki həkimin gətirməsini təklif etdi. Atatürk, o zaman Hatay məsələsi səbəbindən xəstəliyinin ictimailəşdirilməsini istəmədiyindən, bu məsələdən imtina etdi, lakin türk həkimləri tərəfindən hərtərəfli müayinədən keçməyə razı oldu. 6 mart 1938-ci ildə Çankaya köşkündə beş həkim Atatürkü müayinə etdi və ona yenə sirroz diaqnozu qoyuldu. Həkimlər ondan spirtli içki qəbul etməkdən tamamilə imtina etməyi və gərgin iş qrafikini azaltmasını istədilər. Atatürk həkimlərin təklifini qəbul etdi. Bu müayinədən bir müddət sonra, Baş nazir Cəlal Bayarın tövsiyəsi ilə Milli Tibb Akademiyasından Noel Fissinger Ankaraya dəvət edildi. Noel Fiessingerin diaqnoz və müalicə üsulu da digər həkimlərinki ilə üst-üstə düşürdü. İlkin diaqnozdan sonra Fissinger Atatürkə: "Əfəndim, siz böyük döyüşlərdə qalib gələ bilərsiniz, amma bu məsələdə xəstə sizsiniz, mən isə sizin komandirinizəm; xahiş edirəm bunu unutmayın". Fransız həkimin sözlərindən, məsləhətlərindən və davranışlarından məmnun qalan Atatürk həkimin tövsiyələrinə ciddi şəkildə əməl etdi.

Atatürkün xəstəliyi, xüsusən də Avropadan həkimlərin gətirilməsi bütün dünyada geniş əks-səda doğurdu. Ölmək üzərə olması və siyasi irsini kimin miras alacağı ilə bağlı xəbərləri eşidən Atatürk, dünyaya sağlam olduğunu göstərmək üçün 19 may 1938-ci ildə (Samsuna gəlişinin 19-cu ildönümündə) Ankara stadionunda ictimaiyyət qarşısına çıxdı. Bu, onun Ankaralılarr qarşısında son çıxışı oldu. Şənliklər möhtəşəm keçdi və həmin günün xatirəsinə Ankara stadionunun adı dəyişdirilərək 19 May stadionu adlandırıldı.^[2]

Elə həmin gün, mərasimdən sonra Atatürk Hatay məsələsi ilə bağlı Mərsinə yola düşdü və daha sonra Adanaya getdi. O, hərbi paradlar vasitəsilə ordunun başında olduğunu nümayiş etdirdi. Bu paradların xarici mətbuatda onun xəstəliyi və "ölümü" ilə bağlı xəbərlər kəsilməsində rolu böyük oldu. Lakin bu səfər Atatürkün xəstəliyini xeyli pisləşdirmişdi. 26 may 1938-ci ildə Atatürk sonuncu dəfə Ankaradan İstanbula səfər etdi.

1 iyun 1938-ci ildə İstanbulda Savarona yaxtasına minən Atatürk 25 iyul 1938-ci ilə qədər orada qaldı. Daha sonra istilər səbəbindən Dolmabağça sarayına qayıtdı.

5 sentyabr 1938-ci ildə Atatürk vəsiyyətini yazaraq,^[3][4] bütün əmlakını müəyyən şərtlər daxilində sədri olduğu Cümhuriyyət Xalq Partiyasına buraxdı. O, bacısına, övladlığa götürdüyü uşaqlarına və İsmət İnönününün uşaqlarına maddi yardım göstərilməsini şərtləndirdi. O, həmçinin Türk Dil Qurumu və Türk Tarix Qurumuna müəyyən miqdarda yardım verilməsini də vəsiyyaətnaməsində qeyd etdirmişdi.^[5]

6 sentyabr 1938-ci ildə fransız həkim Noel Fissinger üçüncü dəfə İstanbula gəldi.^[6] Atatürkün qarnında yığılan maye xeyli artmışdı. Həmin gün Atatürkün qarnından altı litr maye çəkildu, lakin onun vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün on iki litr mayenin çıxarıldığı deyilirdi. 18 sentyabr 1938-ci ildə Baş nazir Cəlal Bayar Dolmabağça sarayına gələrək dörd illik iqtisadi planı təqdim etdi. Atatürk, Türkiyənin ölkə iqtisadiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən layihələri gerçəkləşdirmək üçün maksimum üç il müddətinə malik olduğunu bildirmiş, dünya müharibəsinin başlayacağını proqnozlaşdırmış və bu layihələrin mümkün qədər tez həyata keçirilməsini tələb etmişdir.^[7]

Xəstəliyi getdikcə irəliləyən Atatürkün qarnına yenidən maye yığılmışdı. Suyun çəkilməsi oktyabr ayında təkrarlandı. Prosedurdan sonra o, 16 oktyabr 1938-ci il tarixində günortadan sonra komaya düşdü. Hökumət Atatürkün sağlamlığı barədə milləti məlumatlandırmaq üçün 17 oktyabr 1938-ci ildən etibarən Anadolu agentliyi vasitəsilə rəsmi elanlar dərc etməyə başladı. 21 oktyabrda komadan çıxan Atatürk istəyinə baxmayaraq, səhhətinə görə 29 oktyabr 1938-ci ildə Ankarada keçirilən Cümhuriyyətin on beşinci ildönümü şənliklərində iştirak edə bilmədi. Bayram münasibətilə Ankarada keçirilən mərasimlərdə Baş nazir Cəlal Bayar Atatürkün Türkiyə ordusuna ünvanladığı nitqini oxudu.^[8] 29 oktyabr axşamı Ankaradan qayıdan Qülləli Hərbi Liseyinin şagirdləri Dolmabağça sarayının qarşısından keçərkən sevgilərini nümayiş etdirdilər. Atatürkün Türkiyə Böyük Millət Məclisinin beşinci müddətinin dördüncü qanunvericilik ili üçün açılış nitqini də 1 noyabr 1938-ci ildə Baş nazir Cəlal Bayar oxudu.^[9]

Öncə dini dəfn mərasiminin keçirilməsi planlaşdırılmırdı. Lakin bir neçə gün sarayda qalan bacısı Məqbulə Atadan, cənazə Ankaraya aparılmazdan öncə məsciddə dini dəfn mərasiminin keçirilməsində israr etdi. Daha sonra Dəyanət işləri başçısı Mehmet Rüfət Börəkçi onu məsciddən kənarda da İslam qaydalarına uyğun dəfn mərasiminin keçirilə biləcəyinə inandırdı.

Cənazə namazı ənənəvi olaraq 19 noyabr yerli vaxtla səhər saat 8:10-da İslam Araşdırmaları İnstitutunun müdiri Mehmet Şərafəddin Yaltkaya tərəfindən ərəb dilində deyil, türk dilində qılındı. Dini mərasim zamanı foto çəkilişə icazə verilmədi. Dəfn namazında iştirak edənlər arasında yaxın adamları, bəzi general və rəsmilər, saray işçiləri və on beş il Atatürklə birlikdə xidmət etmiş mayor Yaşar Okur da var idi.^[10]

Atatürkün cənazə namazı 19 noyabr 1938-ci ildə Dolmabağça sarayında qılındı. Nəşi həmin gün "Yavuz" kreyserində İzmitə, oradan isə həmin axşam saat 20:30-da Ankaraya aparıldı. Ertəsi gün (20 noyabr 1938-ci il), Prezident İsmət İnönü, Parlament sədri Əbdülxaliq Renda, Baş nazir Cəlal Bayar və nazirlər də daxil olmaqla dövlət rəsmiləri tərəfindən Ankarada qəbul edilən tabut,TBMM-nin qarşısında hazırlanmış katafalkın üzərinə qoyuldu. 21 noyabr 1938-ci ildə onun cənazəsi xarici ölkə nümayəndələrinin də qatıldığı dəfn mərasimində Ankara Etnoqrafiya Muzeyindəki müvəqqəti məzarda dəfn edildi.^[11] Elə həmin axşam Prezident İsmət İnönü radioda çıxışı etdi.^[12] Dörd ay Etnoqrafiya Muzeyində katafalkda qaldıqdan sonra Atatürkün nəşi nəhayət 31 mart 1939-cu ildə dəfn edildi.

Atatürkün məqbərəsi olan Anıtqəbirin tikintisinə 9 oktyabr 1944-cü ildə başlanılıb və 1 sentyabr 1953-cü ildə başa çatdırılıb. 10 noyabr 1953-cü ildə Atatürkün nəşi Ankara Etnoqrafiya Muzeyindən götürülərək Prezident Cəlal Bayarın qatıldığı mərasimlə Anıtqəbirə gətirildi.

PTT-nin tərəfindən ilk marka bloku Atatürkün ölümünün birinci ildönümünü qeyd etmək üçün buraxılmışdır.^[13] 100 kuruş dəyərində olan bu marka blokunda Atatürkün frak paltoda portreti yer alıb. Ümumiyyətlə Türkiyə üçün bir çox pul vahidini buraxan İsveçrədəki Courvoisier mətbəəsində çap olunmuş 100000 marka bloku, Atatürkün ölümünün ilk ildönümü seriyasından 10 noyabra qədər satışa çıxarılmayan digər beş marka ilə birlikdə satışa çıxarılıb.