Mehmed Səbri Torpaq

Bosniyada Tüfekçizadə Mehmed bəyin oğlu olaraq dünyaya gələn Səbri bəy, 1898-ci ildə Darüşşafakanı fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş və daha sonra Darülfünunda (İstanbul Universitetinin Hüquq fakültəsi) hüquq təhsili almışdır.^[1][2] Darüşşafakada təhsil aldığı illərdə qazandığı nailiyyətlərinə görə Osmanlı Təhsil Nazirliyi tərəfindən teleqraf təlimi üçün Berlindəki Siemens şirkətinə təcrübəçi kimi göndərilmişdir.^[3]

Belində təhsilini başa vurduqdan sonra Türkiyəyə qayıdaraq, müxtəlif dövlət vəzifələrində: Poçt və Teleqraf Nazirliyində tərcüməçi, Poçt və Teleqraf Nazirliyinin Xarici Hesablar şöbəsində baş katib, Mühəndislik İdarəsində texniki işçi, Teleqraf məktəbində direktor və s. vəzifələrdə çalışmışdır. Sonra İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin üzvü olub və 1909-cu ildə partiyanın baş katibi təyin edilib.

İkinci Məşrutiyyətin elan edilməsindən sonra, o, ilk dəfə 18 aprel 1912-ci ildə Osmanlı Parlamentində (Məclis-i Məbusan) 2-ci müddətə Saruhan məbusluğuna seçildi və 3-cü müddətə də seçildikdən sonra 1918-ci ilə qədər vəzifəsində qaldı.^[4][5] Cümhuriyyətin qurulmasından sonra o, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) 2-ci müddətində Saruhan millət vəkili, 3-cü müddətdə isə Cəbəlibərəkət və Manisa millət vəkili vəzifələrində çalışdı.^{[qeyd 1]} O, həmçinin TBMM-nin IV-V çağırış müddətlərində Manisa millət vəkili, 2-ci müddət Poçt və Teleqraf Komitəsinin sədri, 3-cü müddət Hesablama Məhkəməsi Komitəsinin sədri, TBMM-nin birinci müavini və 4-cü hökumətdə Kənd Təsərrüfatı naziri vəzifələrində çalışmışdır.^[6]

Osmanlı imperiyasının son illərində, İstanbulun Antanta dövlətləri tərəfindən işğalından sonra işğalçı qüvvələr görkəmli Osmanlı əsgərləri, ziyalıları və bürokratlarını Malta adasına sürgün etdilər.^[7][8] Sürgün edilənlər arasında Mehmed Səbri bəy də var idi.^[9] Britaniyalı admiral Kaltorpun "ikinci dərəcəli sürgün" adlandırdığı məhbuslar arasında olan Mehmed Səbri bəy 28 may 1919-cu ildə İstanbuldakı Bəkirağa Kazarma həbsxanasından aparılaraq, 41 nəfərlə birlikdə 2 iyun 1919-cu ildə Maltada 14 ay əsirlikdə saxlanılmışdır. 1926-1933-cü illər arasında Böyük Britaniyanın Türkiyədəki səfiri olan Corc Klerk, diplomatik vəzifələrindən əlavə, 1927-ci ildə "Türkiyənin aparıcı şəxsiyyətləri haqqında qeydlər" adlı xüsusi hesabat tərtib etdi. Səfir tərəfindən tərtib edilən bu hesabat əsasən hərbiçilər və siyasətçilərlə bağlı idi. Bu hesabat müəyyən sahələrdə xarici siyasətə töhfə vermək üçün Britaniya Xarici İşlər naziri Ostin Çemberlenə göndərilib. Hesabatda Səbri bəy haqqında aşağıdakılar yer alıb:

Mehmed Səbri bəy, Fənərbaxçanın təsis illərində onun üzvü olub. İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətində baş katib vəzifəsinə başladıqdan sonra Kadıköyün Moda məhəlləsində məskunlaşdı. Fənərbaxçanın fəaliyyətindən təsirlənən Səbri bəyin futbola marağı artdı və klubun üzvü oldu.

1914-cü ilin sonlarında Hamid Hüsnü Kayacanın istefasından sonra Fənərbaxçanın prezidentliyini üzərinə götürən Mehmed Səbri bəy, düşməndən ələ keçirilən "Belkıs kotrası", bir neçə futa və bir araba idman ləvazimatlarını Fənərbaxçaya təsis etdi.^[10] Mehmed Səbri bəyin Birinci Dünya müharibəsi illərində Fənərbaxçaya böyük xidmətlər olmuşdur. Xüsusilə, İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti bağlandıqdan sonra partiyanın bütün kitabxanasını Fənərbaxçaya bağışladı. O dövrdə Fənərbaxçanın idarə heyətində olan Elkatipzadə Mustafa bəy, Mehmed Səbri bəyin son dərəcə dürüst bir insan olduğunu və Fənərbaxçaya böyük xidmətlər göstərdiyini ifadə etmişdir.^[11]

Mehmed Səbri bəy və Mustafa Kamal Paşa uzun illərdir bir-birini tanıyan çox yaxın dost idilər. Bu səbəbdən Mustafa Kamal Paşa İstanbula gələn zaman Mehmed Səbri bəyin Modadakı evində qalırdı. 1918-ci ilin mayında İldırım Ordular qrupunun komandiri olaraq Sinay və Fələstin cəbhəsinə gedərkən podpolkovnik Mustafa Kamal bir neçə günlüyünə İstanbulda qaldı və 3 may 1918-ci ildə Quşdili çəmənliyinin yanında yerləşən klubu ziyarət etdi. Mehmet Sabri bəy klubdakılara dostu Mustafa Kamal ilə gələcəyini əvvəlcədən xəbər verdiyi üçün Fənərbaxça azarkeşləri onları klub binasında gözləyirdilər. Bir fincan qəhvə içdikdən sonra, Həmid Hüsnü və Elkatipzadə Mustafa bəylə birlikdə ikinci mərtəbədəki kubokların saxlanıldığı yeri gəzdilər.

Mustafa Kamal təxminən üç saat Fənərbaxça klubunun ərazisində qaldı və sonra Fənərbaxçanın yarış gəmisi ilə dəniz yolu ilə buradan ayrıldı.^[12][13] Mehmed Səbri bəyin Fənərbaxça ilə əlaqəsi Mütarikə və Milli mübarizə dövrü, eləcə də Respublikanın ilk illərində də davam etdi. 1922-1923-cü il çempionluq mövsümündə Mehmed Səbri bəy, Həmid Hüsnü Qayacan, Mustafa Elkatipzadə və Nasuhi Baydar kimi idarəçilərlə birlikdə komanda şəkli çəkdirdi. Mehmed Səbri bəy həmçinin 1915-1916 və 1923-1924-cü illərdə fasilələrlə klubun prezidenti vəzifəsində çalışmışdır. Beş illik işğal dövründə Fənərbaxça, digər türk klubları kimi,^{[qeyd 3]}işğalçı qüvvələrin yaratdığı futbol komandalarına qarşı əlli oyun keçirmiş; bunlardan 41-də qalib gəlmiş, dördündə heç-heçə etmiş, beşində isə məğlub olmuşdur. Klubun bu uğuru işğal altındakı İstanbul xalqına və hətta Sakarya döyüşündə döyüşən türk əsgərlərinə müsbət təsir göstərmişdir. Qələbələr nəticəsində Fənərbaxçanın nüfuzu artmış, klubun azarkeş kütləsi çoxalmışdı.

Mehmed Səbri Torpağın məzarı İstanbulda Zəncirliquyu qəbiristanlığındadır.

Klubun Quşdilidəki binası dənizə yaxın olduğu üçün İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı Anadoluya tədarük, silah və sursat göndərilən mərkəzlərdən birinə çevrildi. Bu vəziyyət işğalçı qüvvələr tərəfindən fərq edildikdən sonra, klub bağlandı.^[13] Mehmed Səbri bəy uzun illər Mustafa Kamal Atatürkün yaxın dostu olub. Mehmed Səbri bəy tez-tez Quşdilidəki Fənərbaxça Klubundan birbaşa o dövrdə Mustafa Kamal Paşanın yaşadığı Dolmabağça sarayına gedirdi.^[11] Mehmed Səbri bəy istər Kənd Təsərrüfatı naziri olarkən, istərsə də Fənərbaxça Klubunu prezidenti olduğu vaxtlarda qarşılaşacaqları hər hansı bir çətinliyi həll etmək üçün əlindən gələni edəcəyini bildirmişdi.^[10]Manisa millət vəkili olduğu vaxt Mehmed Səbri bəy 19 fevral 1938-ci ildə müalicə aldığı İstanbuldakı Alman Xəstəxanasında vəfat etdi.^[14]