Məktəbi-tibbiyeyi-şahanə (osman. مَكْتَبِ طبیە شاهانە; türk. Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne)[3] — Osmanlı dövlətinin paytaxtı Konstantinopolda fəaliyyət göstərmiş tibb təhsili müəssisəsi. Məktəb müxtəlif dövrlərdə bir neçə dəfə yerini dəyişmişdir. İstanbulun Üsküdar rayonunda yerləşən və geniş tanınan bina levantmənşəli memar Aleksandr Vallori ilə Raymondo D'Aronkonun birgə əməkdaşlığı nəticəsində Osmanlı dirçəliş üslubunda inşa edilmiş, layihədə Osmanlı və səlcuqi memarlıq elementləri birləşdirilmişdir. Bina 1893–1903-cü illər arasında tikilmişdir. Hazırda burada Heydərpaşa ərazisində yerləşən Səhiyyə Elmləri Universitetinin kampusu fəaliyyət göstərir.
| Məktəbi-tibbiyeyi-şahanə | |
|---|---|
 | |
| Əsası qoyulub | 14 mart 1827 |
| Ölkə | |
Müəssisə ilkin olaraq Sultan II Mahmudun (hakimiyyəti: 1808–1839-cu illər) göstərişi ilə 14 mart 1827-ci il tarixində hərbi strukturlar üçün fəaliyyət göstərmək məqsədilə təsis edilmişdir və imperiyanın ilk tibb məktəbi olmuşdur. Təhsil modeli Qərb ölkələrindəki oxşar qurumlar əsasında formalaşdırılmışdır.[4][5] Osmanlı müsəlmanlarının xaricdə təhsil alması geniş yayılmadığına görə fakültənin ilkin müəllim heyətinin böyük hissəsini qeyri-müsəlman Osmanlı ailələrindən olan dini azlıqlar təşkil etmişdir. Onların xarici dillərə yiyələnməsi və Avropa təhsil müəssisələrində əldə etdikləri təcrübə Osmanlı imperiyasında müasir tibbin formalaşması üçün əsas zəmin yaratmışdır.[6][7]
Sultan II Mahmud 14 mart 1827-ci il tarixində Tibbxanayi-Amirə və Cərrahxanayi-Mamurəni Şahzadəbaşı ərazisində yerləşən Tulumbacıbaşı köşkündə təsis etmişdir. Məktəbin ilk naziri (dekanı) vəzifəsinə Həkimbaşı Mustafa Behçet Əfəndi təyin edilmişdir. Köşkün yuxarı mərtəbəsi Tibbxana, aşağı mərtəbəsi isə Cərrahxana kimi təşkil edilmiş, tədris prosesinə başlanılmışdır, lakin binanın zamanla ehtiyacları ödəməməsi səbəbindən Cərrahxana 1832-ci ildə Topqapı Sarayının sahilində yerləşən yeni binaya köçürülmüşdür. 1836-cı ildə Tulumbacıbaşı köşkü satıldıqdan sonra Tibbxanayi-Amirə də Topqapı Sarayındakı Otluqçu qışlasına köçürülmüşdür. Burada Tibbxana və Cərrahxana yenidən birləşdirilmiş, müəllim heyəti və ştatlar genişləndirilmiş, tədris proqramı yenidən tərtib edilmiş və tələbələrlə birlikdə məktəbin ümumi heyəti 230 nəfərə çatmışdır. Zaman keçdikcə Otluqçu qışlasının da kifayət etməməsi nəticəsində, hazırda Qalatasaray Liseyinin yerləşdiyi ərazidə olan Ənsərun Ağaları Məktəbi binasının təmirindən sonra, 1838-ci ilin oktyabr ayında Qalatasarayda yerləşən yeni binaya köçülmüşdür.[8]
Sultan Mahmud 1827-ci ildə tədrisin müvəqqəti olaraq fransız dilində aparılacağını elan etmişdir. Bu dövrdə hərbi tibb məktəbində çalışan müəllim və təhsil alan tələbələrin əksəriyyəti qeyri-müsəlmanlar olmuş, onların sırasında ermənilər, ərəb xristianları, bolqarlar və yunanlar yer almışdır.[9] Kampus əvvəllər imperiya saray məktəbi kimi istifadə edilmiş binada,[10] Pera (indiki Beyoğlu) ərazisində yerləşən Qalatasarayda fəaliyyət göstərmişdir.[11] Bu səbəbdən tələbələr "Qalatasaray tələbələri" adı ilə tanınmışdır.[12] Müəssisənin adı türk dilində "Darü'l-ulûmi'l-hikemiyye" və "Mekteb-i Tıbbiye-i şahane",[13] rəsmi şəkildə fransız dilində isə "École Impériale de Médecine de Galata Serai",[14] təqribən 1843-cü ildən "Faculté de médecine de l'Empire ottoman" və 1853-cü ildən "Faculté de médecine de Constantinople" adlandırılmışdır.[13]
Konstantinos Trompukis və İohann Laskaratosun araşdırmalarına əsasən, yunanlar xarici dil bilikləri və Avropada əldə etdikləri təhsil təcrübəsi səbəbilə qurucu heyət arasında əhəmiyyətli dərəcədə təmsil olunmuşdur.[5] Həmin dövrdə Osmanlı müsəlmanlarının əksəriyyəti xarici dillərə xüsusi diqqət yetirməmişdir. Tədqiqatçı Yohann Ştraus müəllim heyətində yunanların xüsusilə nəzərə çarpdığını qeyd etmişdir.[3] Bundan əlavə, Almaniyadan olan professorlar da fakültəyə cəlb edilmişdir.[10] Beləliklə, müəllim heyətinin əhəmiyyətli hissəsi imperiyanın qeyri-müsəlman dini icmalarından olan şəxslərdən və Almaniyadan dəvət edilən mütəxəssislərdən ibarət olmuşdur.[3]
1848-ci ildə binada baş verən yanğın nəticəsində bəzi rəsmi sənədlər məhv olmuşdur.[5] Bundan sonra məktəb Haliç sahilinə köçürülmüşdür.[10] 1850-ci ildə müəssisədə on bir daimi professor fəaliyyət göstərmiş, onların dördü etnik mənşəcə yunan olmuşdur.[5]
1861-ci ildə Mülki Tibb İşləri Şurası imperiya ərazisində lisenziyasız əczaçıların fəaliyyəti nəticəsində yaralanmalar və ölüm hallarının artması ilə əlaqədar olaraq tibb məktəbində əczaçıların lisenziyalaşdırılmasına başlanılmasını tələb etmişdir. Bu qərardan sonra əczaçıların Məktəbi-tibbiyeyi-şahanədən əczaçılıq üzrə magistr dərəcəsi və ya Avropadakı universitetlərdən alınmış ekvivalent diplomu olması zəruri hesab edilmişdir.[15]
Məktəb 1866-cı ildə Sarayburnuda, Topqapı Sarayının bağlarına köçürülmüş və həmin il məzunlardan olan Saleh Əfəndi müəssisənin rəhbəri olmuşdur.[10]
1860-cı illərdə tədrisin fransız dili və ya Osmanlı türkcəsində aparılması məsələsi ətrafında ciddi mübahisələr yaranmışdır. Türklər tədrisin türk dilində aparılmasını müdafiə etmiş, azlıq qrupları və əcnəbilər isə fransız dilini üstün tutmuşdur.[4] Məktəbi-tibbiyeyi-şahanədə professor kimi çalışan Spiridon Mavrogenis fransız dilinin istifadə edilməsini müdafiə etmişdir,[16] lakin idarəedici orqan olan Dari-Şura Əhməd bəyin təklifini qəbul etmiş, tədris dili kimi Osmanlı türkcəsini təsdiqləmişdir.[10] Bu qərar fransız dilində təhsilin müsəlman tələbələr üçün əlverişsiz olması ilə əsaslandırılmışdır. Həmin dövrdə tələbələrin təxminən 66 faizi müsəlmanlardan ibarət olmuşdur.[17]
1871-ci ildə Tənzimat islahatlarının xristian azlıqlara əlavə hüquqlar verməsindən sonra məktəbin direktoru yunanmənşəli olmuşdur. Digər 18 professorun doqquzu da yunanlardan ibarət olmuşdur.[5]
1909-cu ildə müəssisə mülki tibb məktəbi ilə birləşdirilmiş, Məktəbi-tibbiyə adı altında fəaliyyətini davam etdirmişdir.[5] 1924-cü ildə Heydərpaşada yerləşən binanın mərkəzdən uzaq olması və xəstə sayının azlığı səbəbilə tələbələrin klinik staj təhsili Cərrahpaşa, Qureba və Hasəki xəstəxanalarında keçirilməyə başlanılmışdır. 1933-cü ildə Universitet islahatından sonra məktəb yenidən Avropa sahilinə köçürülmüş və İstanbul Universiteti Tibb Fakültəsi adını almışdır. Bu dövrdə Beyazıt, Cərrahpaşa, Qureba, Hasəki, Şişli və Bakırköy ərazilərində təhsil verən müəssisə 1967-ci ildə Cərrahpaşa Tibb Fakültəsi və İstanbul Tibb Fakültəsi olmaqla iki hissəyə bölünmüşdür. Heydərpaşada yerləşən bina 1934-cü ildə Heydərpaşa Liseyinə, daha sonra 1984-cü ildə Marmara Universitetinə və 2015-ci ildə Səhiyyə Elmləri Universitetinə birləşdirilmişdir.[18]
Təxminən 1871-ci ildə məktəbin idarəedici orqanı Dari-Şura olmuşdur. Şəhərdə yerləşən İmperator Doğum Evində həkim kimi çalışmış doktor R. Sarelin məlumatlarına görə, idarə heyətinin bir çox üzvləri hərbi keçmişə malik olmuş və ya ümumiyyətlə sistemli təhsil almamışdır. O, sözügedən vəziyyəti tənqid etmişdir.[10]
Fridrix Vilhelm Nö məktəbdə herbarium yaratmışdır.[19] Bu herbariumdan paylanmış nümunələr bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində, o cümlədən Viktoriya Milli Herbariumunda və Viktoriya Kral Botanika Bağlarında saxlanılmaqdadır.[20]
- 1 2 https://islamansiklopedisi.org.tr/mekteb-i-tibbiyye.
- ↑ https://islamansiklopedisi.org.tr/uskudar.
- 1 2 3 Strauss, Johann. "Twenty Years in the Ottoman Capital: The Memoirs of Dr. Hristo Tanev Stambolski of Kazanlik (1843-1932) from an Ottoman Point of View." In: Herzog, Christoph and Richard Wittmann (editors). Istanbul - Kushta - Constantinople: Narratives of Identity in the Ottoman Capital, 1830-1930. Routledge, 10 October 2018. ISBN 1351805223, 9781351805223. Google Books PT 263 (actually circa p. 267)
- 1 2 Strauss, Johann. "Language and power in the late Ottoman Empire" (Chapter 7). In: Murphey, Rhoads (editor). Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule. Routledge, July 7, 2016. ISBN 1317118456, 9781317118459. Start: p. 115. CITED: p. 122.
- 1 2 3 4 5 6 Trompoukis, Constantinos; Lascaratos, John. "Greek Professors of the Medical School of Constantinople during a Period of Reformation (1839–76)". Journal of Medical Biography. 11 (4). 2003: 226–231. doi:10.1177/096777200301100411. PMID 14562157. - First published November 1, 2003. - Cited: p. 226 (PDF p. 1/5).
- ↑ NAMAL, Fatma Arın. "İstanbul Tıp Fakültesi Kısa Tarihçesi" (türk). 22 yanvar 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Arşivlenmiş kopya" (türk). 31 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Evolution of the medical faculty from Tıphane to Cerrahpaşa Medical Faculty (1827–2019)". cerrahpasamedj.org (türk). 31 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Strauss, Johann. "Language and power in the late Ottoman Empire" (Chapter 7). In: Murphey, Rhoads (editor). Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule (Volume 18 of Birmingham Byzantine and Ottoman Studies). Routledge, 7 July 2016. ISBN 1317118448, 9781317118442. Google Books PT196.
- 1 2 3 4 5 6 Sarell, R. "Turkey." In: Dobell, Horace Benge (editor). Reports on the Progress of Practical & Scientific Medicine in Different Parts of the World, Volume 2. Longmans, Green, Reader & Dyer, 1871. Start: p. 532. CITED: p. 537.
- ↑ Sarell, R. "Turkey." In: Dobell, Horace Benge (editor). Reports on the Progress of Practical & Scientific Medicine in Different Parts of the World, Volume 2. Longmans, Green, Reader & Dyer, 1871. Start: p. 532. CITED: p. 536.
- ↑ Strauss, Johann. "Twenty Years in the Ottoman capital: the memoirs of Dr. Hristo Tanev Stambolski of Kazanlik (1843-1932) from an Ottoman point of view." In: Herzog, Christoph and Richard Wittmann (editors). Istanbul - Kushta - Constantinople: Narratives of Identity in the Ottoman Capital, 1830-1930. Routledge, 10 October 2018. ISBN 1351805223, 9781351805223. p. 262.
- 1 2 Strauss, Johann. Twenty years in the Ottoman capital: the memoirs of Dr. Hristo Tanev Stambolski of Kazanlik (1843-1932) from an Ottoman point of view // Herzog, Cristoph; Wittmann, Richard (redaktorlar ). Istanbul - Kushta - Constantinople: Narratives of Identity in the Ottoman Capital, 1830-1930. Routledge. 10 oktyabr 2018. səh. Google Books PT216.
[Footnote 80] The official designations of this school[...] It appears as the Faculte de médecine[...]
- ↑ "A Window to the West: The 150 Years of the Galatasaray High School 1868-2018". Istanbul Research Institute. 30 noyabr 2018. İstifadə tarixi: 22 noyabr 2024.
- ↑ American Druggist and Pharmaceutical Record, Volume 42. American Druggist Publishing Company, 1903. p. 143.
- ↑ Trompoukis, Constantinos; Lascaratos, John. "Greek Professors of the Medical School of Constantinople during a Period of Reformation (1839–76)". Journal of Medical Biography. 11 (4). 2003: 226–231. doi:10.1177/096777200301100411. PMID 14562157. - First published November 1, 2003. - Cited: p. 228 (PDF p. 3/5).
- ↑ Sarell, R. "Turkey." In: Dobell, Horace Benge (editor). Reports on the Progress of Practical & Scientific Medicine in Different Parts of the World, Volume 2. Longmans, Green, Reader & Dyer, 1871. Start: p. 532. CITED: p. 538.
- ↑ "Tarihçemiz". Sağlık Bilimleri Üniversitesi (türk). 19 aprel 2018 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Celik, Semih. The First Ottoman Natural History Museum and Herbarium, 1836–1848 // Kirchberger, Ulrike; Bennett, Brett M. (redaktorlar ). Environments of Empire: Networks and Agents of Ecological Change. Chapel Hill: The University of North Carolina Press. 2020. 85–102.
- ↑ The Australasian Virtual Herbarium.