Məhkəmə təcrübəsi — məhkəmə orqanlarının, xüsusilə də yuxarı instansiya məhkəmələrinin fəaliyyəti prosesində formalaşan məhkəmə qərarlarının məcmusu. Hüquq sistemindən asılı olaraq bu termin müxtəlif mənalar daşıya bilər:
- Kontinental (Avropa) hüquq ənənəsində: Yalnız şərhi interpretasiya (şərh etmə) və hüquqtətbiqetmə fəaliyyəti ilə bağlı olan hüququn ikinci dərəcəli (köməkçi) mənbəyidir.
- İngilis (Anqlo-sakson) hüquq ənənəsində: Məhkəmə presedenti xarakteri daşıyan hüququn birinci dərəcəli (əsas) mənbəyidir.
Rusiya Federasiyasında Məhkəmə təcrübəsi qanunların Rusiya Federasiyası məhkəmələri tərəfindən düzgün və vahid qaydada tətbiqini təmin edən Rusiya Federasiyası Ali Məhkəməsinin Plenumunun rəhbər izahatları, habelə məhkəmə orqanlarının mülki, inzibati və cinayət işləri üzrə fəaliyyəti prosesində oxşar münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının konkret tətbiqi ilə formalaşan məhkəmə aktlarının məcmusudur.
Məhkəmə təcrübəsi faktiki olaraq hüququn köməkçi mənbəyi kimi çıxış edərək, Rusiya Federasiyasının mövcud qanunvericiliyindəki boşluqları doldurur və hüquq normalarının məhkəmələr tərəfindən şərh edilməsi və tətbiqinə dair vahid yanaşmaları müəyyən edir.
Məhkəmə təcrübəsinin hüquq sistemindəki rolu həm milli, həm də beynəlxalq hüquqşünaslıqda geniş tədqiq olunmuşdur:
- Hüquq mənbəyi kimi: Kontinental hüquq sistemlərində məhkəmə qərarları rəsmi olaraq qanun qüvvəsində olmasa da, onların vahid tətbiqi "hüquqi müəyyənlik" prinsipi üçün əsas sayılır.[1]
- Şərh funksiyası: Məhkəmə təcrübəsi qanunvericilikdəki qeyri-müəyyənlikləri aradan qaldıraraq normaların praktiki tətbiq sərhədlərini müəyyən edir.[2]
- Presedent hüququ: "Stare decisis" (qərara sadiq qalmaq) prinsipi əsasında formalaşan ingilis məhkəmə təcrübəsi qanunvericiliklə bərabər hüquq yaradıcı gücə malikdir.[3]
İlk dövlətlərdə — Mesopotamiya, Qədim Misir, Qədim Hindistan və başqalarında — ilk qanunlar məcmusu məhz məhkəmə təcrübəsi əsasında yazılmışdır. Hüquq normalarının formalaşdırılması üçün əsas kimi kazuslar (lat. сasus — "hadisə") çıxış edirdi. Baş vermiş hadisənin təhlili kazuslardan ümumi davranış qaydalarının çıxarılmasına səbəb olurdu. Pretorların və maqistratların konkret mübahisələr üzrə qərarları presedent hesab olunurdu.
Belə presedentlər mübahisəli münasibətlərin bütün variantlarını əhatə edə bilmirdi. Buna görə həmin vəzifə məhkəmənin üzərinə qoyulurdu ki, o da müxtəlif mübahisələrə baxdıqca işlərin həlli üçün əsas rolunu oynayan qaydalar formalaşdırmağa məcbur olurdu. Qədim dövlətlərdə məhkəmə təcrübəsi sayəsində həm normalar, həm də bir sıra hüquq institutları yaradılmışdır.
- ↑ David, René. Major Legal Systems in the World Today: An Introduction to the Comparative Study of Law (ingilis). Stevens. 1985. ISBN 978-0420473400.
- ↑ Larenz, Karl. "Methodenlehre der Rechtswissenschaft (Hüquq elminin metodologiyası)" (alman). Springer. 1991.
- ↑ Cross, Rupert; Harris, James. Precedent in English Law (ingilis). Clarendon Press. 1991. ISBN 978-0198760702.