Seyyid Məhəmməd ibn Əli ibn Məhəmməd ibn Əbdilqadir əs-Sənusi (ərəb. محمّد بن علي السنوسي; 1787[1][2][…], Əlcəzair əyaləti – 1859[1][2][…], Osmanlı Tripolitaniyası) — Sənusi təriqətinin banisi.
| Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi | |
|---|---|
| ərəb. محمد بن علي السنوسي | |
 | |
| Doğum tarixi | 1787[1][2][…] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1859[1][2][…] (71–72 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Uşaqları | |
| Təhsili | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
İlk təhsilini bibisi Seyyidə Fatimədən almışdır. Quranı əzbərlədikdən sonra fiqh, təfsir, əqaid və kəlam sahələrinə aid fundamental biliklərə yiyələnmişdir. Bibisi öldükdən sonra əmisi oğlu Şərifdən təhsilmağa davam etmiş, ətraf şəhərlərdəki mədrəsələrdə oxumuşdur. Təhsilini davam etdirmək üçün Fəsə yollanmışdır. Burada Qaraviyyin mədrəsəsində təhsil almış və bu minvalda təsəvvüflə maraqlanmışdır. Təhsilini tamaladıqdan sonra ona Qaraviyyin məscidində dərs demək icazəsi verilmişdir. Ona dövlət işi təklif edilsə də, Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi bu təklifi rədd etmişdir. Bir müddət sonra fikirlərinə görə təqib edilməyə başlandı.
1818[4] və ya 1819-cu ildə Hicaza getmək üçün Fəsdən ayrılaraq doğub-böyüdüyü yerlərə yollandı. Ardınca Əlcəzairin Böyük Səhra bölgəsindəki Ağvat, Cəlfə, Misad, Aynimazi, Busəadə kimi şəhərləri gəzdi. Busəadə evləndi və müddət burada qaldı. Bu günlərdə Fransa Əlcəzairi işğal etdi. Bu hadisədən sonra şərqə getmək üçün bölgədən ayrılaraq Qabis, Tripoli, Misratə və Benqazi kimi şəhərlər vasitəsilə Qahirəyə gəldi. Qahirədə Həsən ibn Məhəmməd əl-Əttar və Əli ibn Məhəmməd əl-Mili kimi alimlərin elm məclislərində iştirak etdi. Misirdə hakimiyyəti ələ keçirmiş Qavalalı Mehmed Əli paşa tərəfdarı olan əl-Əzhər uləması ilə sərt mübahisələr etdi[5] və onlar tərəfindən müxtəlif ittihamlara məruz qaldı.
XIX əsrin 30-cu illərindən sonra Qahirədə məskunlaşmış Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi daha sonra Məkkəyə köçdü və burada hədis təhsil almağa başladı. Onun hədis təhlisi aldığı alimlər arasında Şafii alimi Əbu Həfs Ömər ibn Əbdülkərim əl-Əttar və "Muvatta"nı oxuduğu Məkkə müftüsü və qazısı Əbu Süleyman Əbdülhafiz əl-Uceymi vardır.
Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi Məkkədə İdrisi təriqətinin şeyxi Əhməd ibn İdris ilə tanış oldu və ona intisab etdi. Sənusi mənbələrində qeyd olunur ki, Əhməd ibn İdris vəhhabilərin getdikcə daha çox tərəfdar toplaması və bunun yaratdığı mübahisələr səbəbilə müridləri ilə birlikdə Məkkədən ayrılaraq Yəmənlə Hicaz arasındakı Əsir bölgəsinə getdiyi zaman Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusini Məkkədəki zaviyəsində öz xəlifəsi kimi qoymuşdur.[4] Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin isə zaman-zaman şeyxinin yanına gedib-gəldiyi, bu səfərlərindən birində şeyxinin onu həbəşistanlı müridlərindən Xədicə əl-Həbəşiyyə ilə evləndirdiyi qeyd edilir.
1837-ci ildə Məkkədə Əbu Qubeys dağı üzərində açdığı zaviyədə irşad fəaliyyətinə başlayan Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin, Əlcəzairli zəvvarlar və fransız işğalından qaçıb gələn afrikalılar üzərində təsiri sürətlə artdıqca, uləma, Məkkə şərifləri və Osmanlı hakimiyyəti ona qarşı ehtiyatlı və məsafəli davranmağa başladılar. Bu münasibətdən narahat olan Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi 29 fevral 1840-cı ildə Məkkədən ayrılaraq Qahirəyə getdi.
İslam Ensiklopediyasında verilən məlumata görə onun bu illərdə Məhəmməd ibn Əbdülvəhhabın fikirlərini qəbul etdiyi barədə rəvayətlər doğru hesab olunmur. Belə ki, onu ən çox narahat edən məsələlərin ən mühümü vəhhabilərlə apardığı mübahisələr idi.[3]
Bir neçə ay Qahirədə qaldıqdan sonra Misirin Siva vahəsində malyariya xəstəliyinə tutuldu və sağalana qədər orada yaşadı.
Məkkəyə həcc üçün gələn əlcəzairliləri fransız işğalına qarşı mübarizəyə təşviq etdiyi bilindiyindən Fransa onun doğulub-böyüdüyü torpaqlara keçməsinə icazə vermədi. Qayıdış yolunda Tripolidə Osmanlı valisi Əli Əsgər Paşa ona xüsusi diqqət göstərdi və Benqazi ilə Dərnə arasındakı ərazidə zaviyə tikməsinə icazə verdi.
1843-cü ildə Beyza zaviyəsini qurdu və daha üç zaviyə açdı. Bu dövrdə Seyyid Əhməd ibn Fərəcullahın Fatimə adlı qızı ilə üçüncü evliliyini etdi. Bu evlilikdən Sənusi təriqətini davam etdirən Məhəmməd Mehdi və Məhəmməd Şərif adlı iki oğlu dünyaya gəldi.[4]
1846-cı ildə həcc üçün Hicaza gedərkən yerinə vəkil olaraq Məhəmməd ibn Əhməd əl-Filalini təyin etdi, iki oğlunu ailəsi ilə birlikdə Dərnədəki zaviyəsinə yerləşdirdi. Həcdən sonra ölkəsinə qayıtmayaraq uzun illər Məkkədə yaşadı.
1854-cü ildə Tripoliyə qayıtdıqda bir müddət Uzeyyat zaviyəsində qaldı, daha sonra Misir sərhədindəki Cağbubda böyük bir zaviyə tikdirərək ora köçdü. Burada keçirdiyi ilk toplantıya Kirenaika, Tripoli, Tunis və Hicazdakı xəlifələrini dəvət etdi. Əvvəllər bir neçə komadan ibarət olan Cağbub, iki il kimi qısa müddətdə şəhərə çevrildi. Cağbub zaviyəsi, Misir və Məğribdən sonra ikinci böyük təhsil mərkəzi oldu.
Bəzi Qərbli tədqiqatçılar Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi Tripoli valiləri ilə münasibətləri pozulduğu üçün Cağbuba getdiyini iddia etmişlər. Lakin dövrə aid Osmanlı sənədləri göstərir ki, müəyyən problemlər olsa da, o, əsasən öz xidmət anlayışına görə buraya köçmüşdür. Bununla yanaşı, müəllimlərindən Məhəmməd əl-Qunduzun 1829-cu ildə Vehran valisi Həsən bəy tərəfindən Mazunədə edam edilməsi səbəbilə Osmanlı hakimiyyətinə qarşı ehtiyatlı davrandığı da qeyd edilir.
Təriqət şeyxi olmaqla yanaşı, xüsusilə hədis və fiqh sahəsində alim olan Məhəmməd ibn Əli, eyni zamanda kitab həvəskarı idi. Misirdəki müridləri vasitəsilə Cağbubda fiqh, hədis, təsəvvüf, fəlsəfə, tarix, təfsir, ədəbiyyat və astronomiyaya aid 8000 cildlik[5] kitabxana yaratmışdı.
Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi Hicazda, Misirdə, Əlcəzairdə, Tunisdə və əsasən bugünkü Liviya ərazilərində olmaqla 22 zaviyə açdı, onların tarixi həcc yolları və ticarət karvanlarının marşrutları üzərində yerləşməsinə xüsusi diqqət yetirdi. Böyük Səhrada qurulan zaviyələr köçəri tayfalar üzərində böyük təsir göstərdi.
Hər bir zaviyə təhsil mərkəzi, tacirlər üçün dayanacaq, ibadət yeri və əkinçilik fəaliyyəti aparılan məkan kimi planlaşdırılırdı. Zaviyələrdə xalqa nümunəvi İslam həyat tərzi öyrədilirdi. Tripoli — Fizan — Mərzuq ticarət yoluna alternativ olaraq Caludan Vedaya uzanan yeni marşrut yaradıldı. Bununla da Benqazidən çıxan tacirlər Kufra üzərindən Çadın cənub-şərqindəki Veday Sultanlığının paytaxtı Abeşəyə daha təhlükəsiz və qısa müddətdə gedib-gələ bildilər.[4]
Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi İslamın tanınmadığı bölgələrdə yaşayan insanları bu dinə cəlb etmək, eləcə də müsəlman olduğu halda İslam ənənələrindən uzaqlaşmış tayfaları yenidən İslama qaytarmaq üçün böyük səylər göstərdi. Afrikada təxminən 5 milyon bütpərəst onun və dərvişlərinin fəaliyyəti nəticəsində İslamı qəbul etdi. Şimali Afrikada və Böyük Səhranın cənubundakı Afrika sultanlıqlarında təxminən 50 milyon müridi olduğu ehtimal edilir.[3]
Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi 22 il davam edən irşad fəaliyyətindən sonra, 9 Səfər 1276-cı ildə (7 sentyabr 1859) Cağbubda vəfat etdi və oradakı zaviyədə dəfn olundu.[3]
Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin müəllifi olduğu əsərlərdən bəziləri bunlardır:
- Əd-Dürərüs-səniyyə fi əxbəris-sülalətil-İdrisiyyə.
- Buğyətül-məqasid fi xülasətir-rəsid.
- Əs-Səlsəbilül-məin fit-təraiqil-ərbəin.
- İqazül-vəsnan fil-əməl bil-hədis vəl-Quran.
- Əl-Müsəlsəlatül-əşərə fil-əhədisin-nəbəviyyə.
- Şifaüs-sədr.[5]
- Əl-Mənhəlür-rəviyyür-raiq fi əsanidil-ilm və üsulit-təraiq.
- Müqəddimətü Muvattail-İmam Malik.[5]
- 1 2 3 4 Muḥammad ibn ʻAlī Sanūsī // Faceted Application of Subject Terminology.
- 1 2 3 4 SANŪSĪ MUḤAMMAD IBN ‘ALĪ AS- // Encyclopædia Universalis. Encyclopædia Britannica Inc., 1968.
- 1 2 3 4 Kavas, Ahmet. "Senusi, Muhammed b. Ali". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 19 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 yanvar 2026.
- 1 2 3 4 Yakupoğlu, Cevdet Yakupoğlu; Alwarshfani, Jomma Gh Daw. "Kuzey Afrika'da Senûsiyye Tarikatı Zâviyeleri ve İlme Hizmetleri (XIX. Yüzyıl)". Akademik Tarih və Düşünce Dergisi. 8 (3). 2021: 918–951.
- 1 2 3 4 İnanır, Ahmet. "İbn Ebi'l-İzz el-Hanefi ve Muhammed b. Ali es-Senûsî Örneğinde Kuzey Afrika'da İctihad Hareketleri" (PDF). Journal of Faculty of Divinity. 15 (1). 2015.