Məclisi-Əyan (osman. مجلس اعیان, Heyet-i Ayan; türk. Meclis-i Âyan) və ya Əyan Məclisi (Âyan Meclisi, hərf. "Görkəmlilər yığıncağı"), həmçinin Osmanlı Senatı (fr. Sénat)[a] — Osmanlı dövlətinin məşrutiyyət sistemi çərçivəsində senat və ya yuxarı palataya bənzər bir qurum. Bu orqan seçilmiş millət vəkillərindən ibarət olan Məclisi-Məbusan ilə birlikdə Məclisi-Ümumini təşkil etmiş və 23 dekabr 1876-cı il tarixli "Qanuni-Əsasi" əsasında yaradılmış qanunverici hakimiyyət orqanı kimi fəaliyyət göstərmişdir.
| Məclisi-Əyan | |
|---|---|
| osman. مجلس اعیان | |
.svg) | |
| Ümumi məlumatlar | |
| Növü | yuxarı palata |
| Təsis tarixi | 23 dekabr 1876, 23 iyul 1908 |
| Ləğv olunma tarixi | 14 fevral 1878, 16 mart 1920 |
| Əvvəlki orqan | Divanı-Hümayun |
| Sonrakı orqan | Türkiyə Böyük Millət Məclisi |
| İdarə heyəti | |
|
Sərvər Paşa 19 mart 1877 – 13 fevral 1878 tarixindən |
|
|
Əli Rza Paşa 17 dekabr 1908 – 16 mart 1920 tarixindən |
|
| Quruluşu | |
| Üzvlərin sayı | 48 (1914) |
| Seçkilər | |
| Səsvermə sistemi | Padşah tərəfindən təyinat |
| Məclis zalı | |
 Məclisi-Əyanın iclas zalı |
|
| Ünvan | |
|
Məclisi-Əyanın iclas zalı Cəmilə Sultan Sarayı İstanbul |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Məclisi-Əyanın üzvləri padşah tərəfindən təyin edilmişdir və onların sayı məbusların (millət vəkillərinin) üçdə birindən artıq olmamışdır. Məclisi-Əyanın sədri və üzvləri etibarlı, nüfuzlu və yaşı 40-dan yuxarı olan şəxslərdən seçilmişdir. "Qanuni-Əsasi"nin 62-ci maddəsinə əsasən, nazir, vali, ordu komandanı, qazəsgər, səfir, patriarx, hahambaşı, quru və dəniz fərikləri, tələb olunan şərtlərə cavab verdikləri halda, Məclisi-Əyanın üzvü ola bilmişlər.[2][3]
Bu heyət 1908-ci il "Qanuni-Əsasi" dəyişikliklərindən sonra hər il noyabr ayının əvvəlində toplanmağa başlamış, padişah iradəsi ilə açılmış və dörd ay davam edən fəaliyyətindən sonra eyni qaydada bağlanmışdır. Məclisi-Əyanın iclaslarının açılması Məclisi-Məbusandan sonra həyata keçirilmişdir. Fövqəladə hallarda ya padşahın tələbi, ya da mebusların əksəriyyətinin yazılı müraciəti əsasında Məclisi-Ümumi daha erkən açılaraq iclas müddəti uzadıla bilmişdir.[2][3]
Nazirlər ilə birlikdə hər iki heyətin üzvləri toplaşmış və padişahın əvvəlki il ərzində görülmüş işlər, eləcə də növbəti il üçün nəzərdə tutulan fəaliyyətlər barədə nitqi oxunmuşdur. Məclisi-Əyanın üzvləri həmin gün sədrlərinin rəhbərliyi altında padşaha, vətənə, "Qanuni-Əsasi"nin müddəalarına və öz vəzifələrinə sədaqətli qalacaqlarına dair and içmişdilər.[2][3]
Məclisi-Məbusan tərəfindən qəbul edilmiş qanun və büdcə layihələri Məclisi-Əyana təqdim olunmuş və burada dini, əxlaqi, iqtisadi, sosial, hərbi və digər baxımlardan araşdırılmışdır. Zəruri hallarda bu layihələr dəyişdirilmiş və ya düzəliş üçün yenidən Məclisi-Məbusana qaytarılmışdır. Məclisi-Əyanın qanun layihələrini hazırlamaq və ya mövcud qanunları dəyişdirmək hüququ da mövcud olmuşdur.[2][3]
Məclisi-Əyanın II Əbdülhəmidin (hakimiyyəti: 1876–1909-cu illər) Dolmabağça Sarayında Məclisi-Ümumi açdığı vaxt, 19 mart 1877-ci il tarixində qanunvericilik fəaliyyətinə başlamışdır. Sərvər Paşanın sədrliyi altında bu heyət 27 üzvdən ibarət olmuşdur.[4] II Əbdülhəmidin 13 fevral 1878-ci ildə Məclisi-Məbusanı buraxmasından sonra Məclisi-Əyanın fəaliyyəti dayandırılmışdır. Bununla belə, üzvlər dövlət tərəfindən maaş almış və onlara göstərilən hörmət davam etmişdir.[2][3]
Bu heyət 17 dekabr 1908-ci ildə İkinci Məşrutiyyətin elan edilməsi ilə yenidən fəaliyyətə başlamışdır və tərkibi zaman-zaman dəyişmişdir. Məclisi-Əyanın fəaliyyəti Mudros kindən sonrakı dövrə və Antanta dövlətləri tərəfindən İstanbulun işğalına qədər davam etmişdir. Həmin dövrdə – 4 noyabr 1922-ci ildə Məclisi-Məbusan artıq ləğv edilmiş, padşah tərəfindən təyin edilmiş hökumət isə özünü buraxdıqdan sonra Məclisi-Əyanın mövcudluğunu qoruya bilməmişdir. Türkiyə Böyük Millət Məclisinin yaradılması ilə bu qurum tamamilə hüquqi qüvvəsini itirmişdir.[2][3]
İkinci Məşrutiyyət dövrünün Məclisi-Əyanın sağ qalmış üç köhnə üzv və qırx bir yeni üzvün birləşməsindən formalaşmışdır. Əslində üzvlərin sayı Meclis-i Mebusanın üçdə biri, yəni 90 nəfərdən çox olmalı idi, lakin bu göstəriciyə heç vaxt nail olunmamışdır. Meclis-i Mebusan bu məsələyə müsbət yanaşmadığından, Məclisi-Əyanın üzvlərinin sayı 1909-cu ildə 44, 1910-cu ildə 48, 1911-ci ildə 58, 1914-cü ildə isə 48 nəfər olaraq qalmışdır.[2][3]
"Qanuni-Əsasi" on iki başlıq altında cəmlənmiş 119 maddədən ibarət olmuşdur. Bu maddələr əsasında formalaşdırılmış konstitusion quruluşa əsasən, bəzi bəndlər birbaşa olaraq Məclisi-Əyanı tənzimləyir.[5]
60-cı maddəyə görə, Məclisi-Əyanın sədri və üzvləri, ümumi sayları Məclisi-Məbusan üzvlərinin üçdə birini keçməmək şərti ilə, birbaşa padişah tərəfindən təyin edilmişdir. 61-ci maddəyə görə, Məclisi-Əyana üzv təyin edilə bilmək üçün şəxsin əməlləri və fəaliyyəti ilə ictimai etimada və etibara layiq olması, dövlət işlərində əvvəlki xidmətlərinin təqdir olunması, tanınmış olması və 40 yaşdan aşağı olmaması tələb edilmişdir. 62-ci maddəyə görə, Məclisi-Əyanın üzvlüyü ömürlük olmuşdur. Bu vəzifələrə əvvəllər vəzirlik, valilik, ordu müşirliyi, kazaskərlik, səfirlik, patriarxlıq və hahambaşılıq vəzifələrində çalışmış şəxslərdən, eləcə də quru və dəniz feriklərindən və tələb olunan xüsusiyyətlərə malik digər şəxslərdən münasib olanlar təyin edilmişdir. Öz istəyi ilə dövlət tərəfindən başqa bir vəzifəyə təyin edilənlər Məclisi-Əyan üzvlüyündən çıxarılmışdır.[6]
63-cü maddədə qeyd olunmuşdur ki, Məclisi-Əyanın üzvlərinə aylıq on min quruş məbləğində maaş ödənilmişdir. Xəzinədən başqa ad altında maaş alan üzvlərin ödənişi on min kuruşdan az olduğu halda bu məbləğə çatdırılmış, on min quruş və ya daha artıq olduğu halda isə mövcud məbləğ saxlanılmışdır. 64-cü maddəyə görə, Məclisi-Əyan Məclisi-Məbusandan göndərilən qanun və büdcə layihələrini araşdırmışdır. Əgər bu layihələrdə dini işlərə, padişahın ali hüquqlarına, azadlığa, "Qanuni-Əsasi" müddəalarına, dövlətin ərazi bütövlüyünə, ölkənin daxili təhlükəsizliyinə, vətənin müdafiə və mühafizə vasitələrinə və ya ictimai əxlaqa zidd hallar müşahidə edilmişdirsə, öz rəyini əlavə etməklə layihələri ya tamamilə rədd etmiş, ya da dəyişdirilməsi və düzəldilməsi üçün yenidən Məclisi-Məbusana qaytarmışdır. Qəbul etdiyi layihələri təsdiq edərək sədrəzəmlik məqamına təqdim etmiş, həmçinin Məclisi-Əyana təqdim olunan ərizələri araşdırdıqdan sonra zəruri hallarda əlavə rəy ilə birlikdə sədrəzəmlik məqamına göndərmişdir.[6]
- ↑ Strauss, Johann. A Constitution for a Multilingual Empire: Translations of the Kanun-ı Esasi and Other Official Texts into Minority Languages // Herzog, Christoph; Malek Sharif (redaktorlar ). The First Ottoman Experiment in Democracy. Wurzburg. 2010. səh. 21-51. (info page on book at Martin Luther University) - Cited: p. 46-47 (PDF p. 48-49)
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Derindere, M. Nihat. "Meşrutiyet Döneminde Seçimler ve Meclis-i Mebusan". koprudergisi.com (türk). Köprü Dergisi. 1 yanvar 1999 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 1908 Devrimi Aykut Kansu İletişim Yayınları, ISBN 9789754705096, 2009
- ↑ Gotthard Jäschke: Die Entwicklung des osmanischen Verfassungsstaates von den Anfängen bis zur Gegenwart. In: Die Welt des Islams. Band 5, 1917, S. 5–56, hier S. 16.
- ↑ AYDIN, MEHMET ÂKİF. KĀNÛN-ı ESÂSÎ // İslam Ansiklopedisi (türk). 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 2001. 328–330.
- ↑ 1 2 "1876 Kânûn-ı Esâsî". www.anayasa.gov.tr (türk). Anayasa Mahkemesi. 17 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib.