Məclisi-Ümumi (osman. مجلس عمومی, Meclis-i Umûmî), həmçinin Baş Assambleya (türk. Genel Parlamento; fr. Assemblée Générale)[1] və ya Osmanlı Parlamenti (fr. Parlement Ottoman)[2] — Osmanlı imperiyasında 23 dekabr 1876-cı il tarixli "Qanuni-Əsasi" əsasən yaradılmış ümumi qanunverici orqan.[3][4] Bu qurum Birinci Məşrutiyyət və İkinci Məşrutiyyət dövrlərində fəaliyyət göstərmişdir.
| Məclisi-Ümumi | |
|---|---|
| osman. مجلس اعیان | |
.svg) | |
| Ümumi məlumatlar | |
| Növü | yuxarı palata |
| Təsis tarixi | 23 dekabr 1876 |
| Ləğv olunma tarixi | 14 fevral 1878, 11 aprel 1920 |
| Əvvəlki orqan | Divanı-Hümayun |
| Sonrakı orqan | Türkiyə Böyük Millət Məclisi |
| Məclis binası | |
 Məclisi-Əyanın iclas binası |
|
| Ünvan | |
|
Dolmabağça Sarayı (1876-1878) Köhnə Darülfünun binası (1876-1878, 1908) Çırağan Sarayı (1909) Cəmilə Sultan Sarayı (1910-1920) |
|
Məclisi-Ümumi Osmanlı dövlətinin paytaxtı Konstantinopolda (indiki İstanbul) yerləşirdi.[5] Məclisi-Ümumi seçkilər yolu ilə formalaşmış parlament üzvlərindən ibarət olan Məclisi-Məbusa və padşah tərəfindən təyin edilən yuxarı palata üzvlərindən ibarət Məclisi-Əyan adlı iki alt məclisi özündə birləşdirmişdir.[6][7] Məclisi-Ümuminin hər iki heyəti hər il noyabr ayının əvvəlində toplanmış və padşahın əmri ilə açılmışdır. Məclisin iclasları mart ayının əvvəlində yenə padşahın iradəsi ilə bağlanmışdır. Heyətlərdən biri digərinin toplanmadığı vaxt iclas keçirə bilməmişdir. Bununla belə, padişahın iradəsi ilə Məclisi-Ümumi adi vaxtından əvvəl və ya sonra toplanmış, eləcə də iclas müddəti qısaldılmış və ya uzadılmışdır.[4]
Məclisi-Ümumi 19 mart 1877-ci ildən 28 iyun 1877-ci ilədək toplanmışdır. Parlament daha bir dəfə toplanmış, sonra 13 fevral 1878-ci ildə II Əbdülhəmid tərəfindən konstitusiya hüququnun istifadə edilməsi ilə dayandırılmışdır.[8][9]
Məclisi-Ümumi 1878-ci ildə buraxıldıqdan tam 30 il sonra, İkinci Məşrutiyyətin elan edilməsi ilə fəaliyyətini bərpa etmişdir. 1908-ci il seçkilərində İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti məclisdə çoxluğu əldə etmişdir. Seçkilərdən sonra keçirilən rəsmi mərasim zamanı köhnə Darülfünun binasının tutumu kifayət etmədiyindən məclisin Çırağan Sarayına köçürülməsi qərara alınmışdır. Çırağan Sarayında baş vermiş yanğından sonra Məclisi-Ümumi Cəmilə Sultan Sarayına köçürülmüşdür.[6][7]
1908-ci ildə elan edilmiş İkinci Məşrutiyyət dövründə Məclisi-Ümuminin səlahiyyətləri genişləndirilmişdir. Bu çərçivədə taxta çıxan padişahın Məclisi-Ümumidə şəriətə və konstitusiya müddəalarına riayət edəcəyinə, vətənə və millətə sədaqətli qalacağına dair and içməsi əsas prinsip kimi təsbit edilmişdir.[6]
31 mart hadisəsinin baş verməsi və Hərəkat Ordusunun İstanbula doğru hərəkətə keçməsi səbəbilə Məclisi-Məbusan və Məclisi-Əyan üzvlərinin bir qismi Yeşilköydə Məclisi-Ümumiyi-Milli adı ilə toplaşmışdır. 27 aprel 1909-cu il tarixində Məclisi-Əyanın sədri Mehmed Səid Paşanın sədrliyi ilə keçirilən iclasda 240 məbus və 37 Məclisi-Əyan üzvü iştirak etmişdir. Bu iclas nəticəsində Məclisi-Ümumiyi-Milli II Əbdülhəmidin (hakimiyyəti: 1876–1909-cu illər) taxtdan endirilməsinə qərar vermişdir.[7]
"Qanuni-Əsasi" on iki başlıq altında cəmlənmiş 119 maddədən ibarət olmuşdur. Bu maddələr əsasında formalaşdırılmış konstitusion quruluşa əsasən, bəzi bəndlər birbaşa olaraq Məclisi-Ümumini tənzimləyir.[10]
42-ci maddəyə görə, Məclisi-Əyan və Məclisi-Məbusan adları ilə tanınan iki ayrı heyətdən ibarət olmuşdur. 43-cü maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin hər iki heyəti hər il noyabr ayının əvvəlində toplanmış, ali iradə ilə açılmış və mart ayının əvvəlində yenə ali iradə ilə bağlanmışdır. Bu heyətlərdən biri digərinin iclasda olmadığı vaxt toplaşa bilməmişdir. 44-cü maddəyə görə, padşah dövlət tərəfindən zəruri hesab edildiyi hallarda Məclisi-Ümumini vaxtından əvvəl açmış, eləcə də iclas müddətini azaltmış və ya uzatmışdır. 45-ci maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin açılış günündə padşahın şəxsən özü və ya onun adından sədrəzəmin iştirakı ilə, dövlət nazirləri və hər iki heyətin mövcud üzvləri birlikdə olduqları halda rəsmi açılış icra edilmişdir. Bu mərasimdə cari il ərzində dövlətin daxili vəziyyəti və xarici münasibətləri, habelə növbəti ildə görülməsi zəruri hesab edilən tədbir və təşəbbüslər barədə padşahın nitqi oxunmuşdur.[11]
46-cı maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin üzvlüyünə seçilən və ya təyin edilən şəxslər məclisin açılış günündə sədrəzəmin hüzurunda, həmin gün iştirak etməyənlər isə mənsub olduqları heyətin iclası zamanı sədrlərinin hüzurunda padişaha, vətənə sədaqət göstərəcəklərinə, "Qanuni-Əsasi" müddəalarına və üzərlərinə həvalə edilmiş vəzifələrə riayət edəcəklərinə dair and içmişdilər. 47-ci maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin üzvləri səs və rəy bildirməkdə sərbəst olmuşdur və onlardan heç biri hər hansı vəd, təhdid və ya göstəriş altında saxlanıla bilməmişdir. Üzvlər verdikləri səslərə və məclis müzakirələri zamanı bildirdikləri rəylərə görə ittiham edilə bilməmişdir. Yalnız daxili nizamnaməyə zidd hərəkət edildiyi halda, həmin nizamnaməyə uyğun tədbirlər görülmüşdür. 48-ci maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin üzvlərindən biri xəyanət, "Qanuni-Əsasi"ni pozmaq və ya ləğv etməyə cəhd kimi ağır ittihamlarla günahlandırıldığı və mənsub olduğu heyətin mövcud üzvlərinin üçdə iki səs çoxluğu ilə bu qərar təsdiqləndiyi və ya qanunla həbs və sürgün cəzası tələb edən hökm çıxarıldığı halda, onun üzvlük statusu ləğv edilmişdir. Bu əməllərin mühakiməsi və cəzalandırılması səlahiyyətli məhkəmə tərəfindən həyata keçirilmişdir. 49-cu maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin hər bir üzvü səsini şəxsən vermişdir və müzakirə olunan maddənin qəbuluna və ya rəddinə dair səs verməkdən çəkinmək hüququna malik olmuşdur.[11]
50-ci maddəyə görə, heç bir şəxs eyni zamanda Məclisi-Əyan və Məclisi-Məbusanın hər ikisinin üzvü ola bilməmişdir. 51-ci maddəyə görə, Məclisi-Ümuminin hər iki heyətində üzvlərin yarısından bir nəfər artıq iştirak etmədikcə müzakirələrə başlanılmamışdır. Qərarlar, xüsusi hallar istisna olmaqla, iclasda iştirak edən üzvlərin mütləq səs çoxluğu ilə qəbul edilmişdir. Səslərin bərabər olduğu hallarda sədrin səsi iki səs sayılmışdır. 52-ci maddəyə görə, bir şəxs şəxsi işi ilə bağlı Məclisi-Ümuminin heyətlərindən birinə ərizə təqdim etdikdə, əvvəlcə aid olduğu dövlət qurumuna və ya həmin qurumun tabe olduğu orqana müraciət etmədiyi müəyyən olunarsa, ərizə rədd edilmişdir. 53-cü maddəyə görə, yeni qanunların hazırlanması və ya mövcud qanunlardan birinin dəyişdirilməsi təşəbbüsü nazirlərə aid olduğu kimi, Məclisi-Əyan və Məclisi-Məbusan da öz səlahiyyət dairələrinə daxil olan məsələlər üzrə qanun layihələrinin hazırlanmasını və ya mövcud qanunların dəyişdirilməsini tələb etmək hüququna malik olmuşdur. Bu məqsədlə əvvəlcə sədrəzəmlik vasitəsilə padişahdan icazə alınmış, ali iradə verildikdən sonra müvafiq qurumlardan təqdim edilən izahat və məlumatlar əsasında layihələrin hazırlanması Dövlət Şurasına həvalə edilmişdir.[11]
54-cü maddəyə görə, Dövlət Şurasında müzakirə edilərək tərtib olunan qanun layihələri əvvəlcə Məclisi-Məbusanda, daha sonra Məclisi-Əyanda araşdırılıb qəbul edildikdən sonra icrası üçün padişahın ali iradəsi tələb edilmişdir. Bu iradə verildikdə qanun qüvvəyə minmişdir. Hər iki heyətdən birində qəti şəkildə rədd edilən qanun layihəsi həmin iclas ili ərzində yenidən müzakirəyə çıxarıla bilməmişdir. 55-ci maddəyə görə, qanun layihəsi əvvəlcə Məclisi-Məbusanda, sonra Məclisi-Əyanda maddə-maddə oxunmuş və hər maddə üzrə ayrıca səsvermə keçirilmişdir. Maddələrin və ümumi layihənin qəbul edilməsi üçün səs çoxluğu ilə qərar çıxarılması zəruri olmuşdur. 56-cı maddəyə görə, bu heyətlər nazirlərdən, onların göndərdiyi nümayəndələrdən, öz üzvlərindən və ya rəsmi qaydada dəvət olunmuş dövlət məmurlarından başqa heç kəsi, istər şəxsən, istərsə də hər hansı qrup adından ifadə vermək üçün qəbul etməmiş və dinləməmişdir. 57-ci maddəyə görə, heyətlərin müzakirələri türk dilində aparılmışdır. Müzakirə ediləcək qanun layihələrinin nüsxələri iclas günündən əvvəl çap olunaraq üzvlərə paylanmışdır. 58-ci maddəyə görə, heyətlərdə səsvermə adların açıqlanması, xüsusi işarələr və ya gizli səsvermə yolu ilə keçirilmişdir. Gizli səsvermə üsulunun tətbiqi iclasda iştirak edən üzvlərin səs çoxluğu ilə qərara alınmışdır. 59-cu maddəyə görə, hər bir heyətin daxili intizamının təmin edilməsi müstəsna olaraq həmin heyətin sədri tərəfindən həyata keçirilmişdir.[11]
- ↑ http://www.anayasa.gen.tr/1876constitution.htm
- ↑ Legislation ottomane Volume 5: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/67/L%C3%A9gislation_ottomane_ou_Recueil_des_Aristarchi-Bey_Gr%C3%A9goire_Tome5.pdf p. 295 (PDF p. 299/370)
- ↑ Kılıç, Selda. "1876 Meclis-i Mebusanı ve Seçim Hazırlıkları" (türk). 1 aprel 2011: 2 – DergiPark vasitəsilə.
- ↑ 1 2 Güngördü, Banuçiçek. "Meclis-i Umumi (Kanun-i Esasi ve Uygulaması)". Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi. 2014: 6.
Osmanlı’da ise bu adımlar 1876 Kanun-i Esasisi ile atılmıştır. Kendisi de bir ilk olan bu Anayasayla ilk kez Meclis-i Umumi adı verilen bir meclis kurulmuş, bu gelenek o günden bugüne devam etmiştir.
- ↑ Rainer Grote; Tilmann Röder. Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity. Oxford University Press. 16 fevral 2012. səh. 328. ISBN 978-0-19-975988-0.
- ↑ 1 2 3 MECLİS-i MEB'ÛSAN // TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). 6 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ 1 2 3 MECLİS-i A'YÂN // TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). 5 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Meclis-i Mebusan (Mebuslar Meclisi)". Tarihi Olaylar. 25 fevral 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 iyul 2018.
- ↑ "Meclis-i Mebusan nedir? Ne zaman kurulmuştur?". Sabah. 19 yanvar 2017.
- ↑ AYDIN, MEHMET ÂKİF. KĀNÛN-ı ESÂSÎ // İslam Ansiklopedisi (türk). 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 2001. 328–330.
- ↑ 1 2 3 4 "1876 Kânûn-ı Esâsî". www.anayasa.gov.tr (türk). Anayasa Mahkemesi. 17 fevral 2021 tarixində arxivləşdirilib.