Krit əmirliyi

Aralıq dənizinin ən strateji məkanlarından hesab edilən Kritdə Qərb dövlətləri və Rusiya Osmanlı əleyhinə adadakı yunanları üsyanlara təhrik edirdilər. Onu da deyək ki, Krit adası hələ eramızdan əvvəlki yüzilliklərdə yunanlar tərəfindən işğal edilmiş və uzun müddət Bizansın idarəçiliyi altında olmuşdu. 823-cü ildə ərəblər Kriti ələ keçirərək adanı özlərinə birləşdirdilər. Ancaq ərəblərin zəifləməsindən istifadə edən Bizans 961-ci ildə Kriti yenidən işğal etdi. Amma sonralar adanın əhəmiyyətini dərk edən xaçlı cəngavərləri onu Bizansın əlindən aldılar. Krit əvvəlcə genuyalıların əlinə keçdi. 1204-cü ildə Konstantinopolu işğal edən xaçlılar bu dəfə Krit adasını 15 kiloqram qızıla Venesiyaya satdılar. Bu adalar uzun müddət Aralıq dənizində xaçlıların Şərqə yürüşləri üçün tramplin rolunu oynadı. Xaçlılar bu adadan tez-tez Osmanlı gəmilərinə hücum edir və onları talayırdılar. Bunun qabağını almaq üçün Osmanlı da ara-sıra adaya qarşı əks-hücumlar təşkil edirdi. 1341-ci ildə Osmanlı əsgərləri ilk dəfə olaraq Kritə çıxdılar. Oradakı quldur yuvalarını dağıdan Osmanlı əsgərləri sonra müəyyən səbəblər üzündən Kriti tərk etdilər. Osmanlı əsgərləri ikinci dəfə Kritə 1427-ci ildə hücuma keçdilər və oradakı quldur dəstələrini yenə darmadağın etdilər. Kritə hücumlar 1538-ci ildə Barbaros Xeyrəddin Paşanın dövründə də davam etmişdi. Amma hər dəfə də Osmanlı əsgərləri Kriti tərk etdikdən bir müddət sonra adada quldurlar yenidən baş qaldırır və türk gəmiləri üzərinə hücumlar edirdilər. Bu da sonda Osmanlının səbrini tükəndirdi və adanın ələ keçirilməsi qərara alındı. Ona görə də 1645-ci ilin may ayının 11-də Osmanlı əsgərləri adaya hücuma başladılar. Amma ada hər tərəfdən yaxşı müdafiə olunurdu. Ona görə də bu adanın alınması Osmanlı ordusuna 24 ilə başa gəldi. 1669-cu il, sentyabr ayının 27-də Krit adası, nəhayət ki, Osmanlı tərəfindən fəth edildi. Adanın alınması zamanı Osmanlı 50 min nəfər əsgər itirdi. Ada venesiyalıların işğalı altında olan zaman bura katoliklərin əsas dini mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, pravoslav kilsəsinin fəaliyyəti isə qadağan edilmişdi. Amma Osmanlının zəifləməsi və Qərb dövlətlərinin ona qarşı birləşməsi adadakı yunanları cəsarətləndirməyə başladı. Adada Qərb casuslarının iştirakı ilə yunanlar 1791-ci ildə Bizans imperatorluğunun bərpasını nəzərdə tutan xəritə üzərində işləməyə başladılar. 1796-cı ildə “Meqalı-İdea”adlı xəritə nəşr edildi. “Meqali-İdea”da yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Yunanıstanın müstəqilliyinin əldə edilməsi, Qərbi və Şərqi Trakiyanın, Salonikin, Şimali Epirin, Egey dənizindəki adaların, Kritin, Rodosun, Qərbi Anadolunun, Kiprin, İmroz və Bozcadanın ilhaqı, İstanbulun işğalı və Böyük Bizans İmperiyasının bərpa edilməsi nəzərdə tutulurdu. Öncədən onu da deyək ki, “Meqali-İdea” da nəzərdə tutulanların əksəriyyətini yunanlar reallaşdırıblar. Belə ki, Yunanıstan 1829-cu ildə Moranı, 1864-cü ildə Yeddi adanı, 1881-ci ildə Teselayı, 1913-cü ildə Kriti, Balkan savaşından (1912-ci il) sonra Egey adalarını, Makedoniyanın bir hissəsini, Epiri (Yanya), I Dünya müharibəsinin sonunda Dədəağacı, Trakiyanı (sonralar Lozanna anlaşmasına əsasən, Şərqi Trakiya Türkiyəyə qaytarıldı), II Dünya savaşından sonra isə On İki adanı işğal etdi. Hazırda “Meqali-İdea”nın əsas hədəfi Şimali Kipri tamamilə ələ keçirmək və onu Yunanıstana birləşdirməkdir. Bununla əlaqədar Avropa Birliyi Türkiyənin adıçəkilən quruma üzvlüyü məsələsindən təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Kiprin tamamilə Yunanıstana birləşməsi planının arxasında isə yenə də 19-cu əsrdən etibarən Osmanlıya qarşı xaçlı savaşlarını başladan və hazırda onu yeni müstəvidə davam etdirən Fransa, İngiltərə, Rusiya və Almaniya dayanır.

• Рыжов К. Все монархи мира. Мусульманский Восток VII-XV вв. М.Ş изд. Вече,2004, стр.473-4, стр.544, isbn 5-94538-301-5, т.3000
• Айдын Ариф оглы Али-заде, Хроника мусульманских государств I-VII вв.Хиджры, изд. 2-е, испр. и доп., М., изд.Умма, 2004,стр. 255, стр.445. isbn 5-94824-111-4,тираж 5000.

• ^[1] Продолжатель Феофана.
• ^[2] Продолжатель Феофана.
• ^[3] ЛЕВ ДИАКОН
• ^[4] История Византийской империи Том 1 ГЛАВА 6 Эпоха Македонской династии (867-1081)
• ^[5] Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine Морские сражения Византии. Район Эгейского моря

1. ↑ "Arxivlənmiş surət". 17 may 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2011.
2. ↑ "Arxivlənmiş surət". 18 may 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2011.
3. ↑ "Arxivlənmiş surət". 17 may 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2011.
4. ↑ "Arxivlənmiş surət". 7 fevral 2009 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2011.
5. ↑ "Arxivlənmiş surət". 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2011.