Konstantinopol konfransı və ya Tərsanə konfransı[1] (türk. Tersane Konferansı) — Avstriya-Macarıstan, Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya və Rusiya daxil olmaqla böyük güclərin iştirakı ilə Konstantinopolda (indiki İstanbul)[2] 23 dekabr 1876-cı il tarixindən 20 yanvar 1877-ci il tarixinədək keçirilmiş konfrans. 1875-ci ildə Herseqovina üsyanının və 1876-cı ilin aprelində Aprel üsyanının başlamasından sonra böyük güclər Bosniyada və Osmanlı imperiyasının əhalisinin əksəriyyətini bolqarların təşkil etdiyi ərazilərdə siyasi islahatların həyata keçirilməsini nəzərdə tutan layihə üzərində razılığa gəlmişdir.[3] Osmanlı imperiyasının təklif edilən islahatları rədd etməsi bir neçə ay sonra Rusiya–Osmanlı müharibəsinin başlanmasına gətirib çıxarmışdır.
| Konstantinopol konfransı | |
|---|---|
 | |
| Başlama tarixi | 23 dekabr 1876 |
| Bitmə tarixi | 20 yanvar 1877 |
| Yeri | Tərsanə Sarayı |
| Səbəbi | Bosniya və əhalisinin əksəriyyətini bolqarların təşkil etdiyi Osmanlı əraziləri |
| İştirakçılar | |
| Nəticəsi | Siyasi islahatlar layihəsi barədə razılığa gəlinmişdir |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Sultan Əbdüləziz dövründə imperiya 1873-cü və 1874-cü illərdə Anadoluda baş vermiş fəlakətli quraqlıq və daşqınlar səbəbindən böyük maliyyə çətinlikləri yaşayırdı. Gəlir əldə etmək məqsədilə hökumət sağ qalan əhaliyə vergiləri artırmış və bu, xalq arasında narazılıq doğurmuşdur. Maliyyə çətinlikləri 1873-cü il qlobal birja böhranı ilə daha da ağırlaşmışdır. Əhali arasında narazılıq artmış və nəticədə Balkanlarda xristian kəndlilər arasında bir sıra üsyanlar baş vermişdir. Bosniya və Herseqovina üsyanlarla ilk üzləşən bölgələr olmuş, 1876-cı ildə isə onu Bolqarıstan izləmişdir.[4] Babı-ali belə hesab edirdi ki, xristian əhali qanunverici məclisdə təmsil olunduğu təqdirdə, heç bir xarici dövlət dini və etnik bağlara əsaslanaraq bu əhalinin hüquqlarını müdafiə etmək bəhanəsi ilə öz milli maraqlarını legitimləşdirə bilməyəcəkdir. Xüsusilə, bu mexanizmin uğurla tətbiq ediləcəyi halda Rusiyanın bu cür iddialardan məhrum ediləcəyi düşünülürdü.[5] Bu istiqamətdə "yeni osmanlılar" hərəkatının apardığı mübarizə ilə Osmanlı elitası "Qanuni-Əsasi" adında bir konstitusiya layihəsində üzərində işləməyə başlamışdır.[6]
Osmanlı qüvvələrinin 29 oktyabr 1876-cı il tarixində Moravada serb qüvvələrini məğlub etməsindən sonra Rusiya hökuməti Babı-aliyə təqdim etdiyi ultimatumla heç bir şərt irəli sürülmədən altı həftəlik və ya iki aylıq atəşkəsin qəbul edilməsini tələb etmişdir. Bu tələbin səkkiz saat ərzində qəbul edilməməsi halında iki dövlət arasındakı diplomatik münasibətlərin kəsiləcəyi, Rusiya səfirinin və bütün Rusiya səfirlik heyətinin İstanbuldan ayrılacağı bildirilmişdir.[6]
Bu müddətdə ordusunu hazırlamağa başlayan Rusiya məsələnin Osmanlı dövlətinin iştirakı olmadan xristian dövlətlər arasında müzakirə edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Rusiyanın təklifi Osmanlı hökuməti tərəfindən qəbul edilmişdir, lakin Şərqdəki maraqlarının Rusiya təhdidi altında olduğunu görmüş Britaniya hökuməti 4 noyabr 1876-cı il tarixində problemin beynəlxalq bir konfransda müzakirə olunmasını təklif etmişdir. Bu təklifin Osmanlı dövləti və digər dövlətlər tərəfindən qəbul edilməsi ilə Britaniya Şərq məsələsinin həllində yenidən lider mövqeyini əldə etmişdir. Bunun ardınca Paris müqaviləsini imzalamış dövlətlər 1876-cı ilin dekabr ayında İstanbulda bir araya gəlmişdir.[6]
Konfransda böyük dövlətləri təmsil edən nümayəndələr – Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı üçün Lord Solsberi və Ser Henri Elliot, Rusiya imperiyası – qraf Nikolay İqnatyev, Fransa Respublikası qraf Jan-Batist de Şodorodi və qraf Fransua de Burqoin, Almaniya imperiyası üçün baron Karl fon Verter, Avstriya-Macarıstan imperiyası üçün baron Henrix fon Kalitse və qraf Ferents Ziçi, İtaliya krallığı üçün isə qraf Luici Korti olmuşdur.[7]
Bu nümayəndələrdən Lord Solsberi, qraf de Şodorodi və baron fon Kalitse konfransda fövqəladə və səlahiyyətli səfirlər olmuş, qraf İqnatyev, Ser Henri Elliot, qraf de Burqoin, baron fon Verter, qraf Ziçi və qraf Korti isə öz ölkələrinin Konstantinopolda fəaliyyət göstərən daimi səfirləri kimi iştirak etmişdir. Konfransın qərarlarının hazırlanmasında Konstantinopolda fəaliyyət göstərən ABŞ baş konsulu Yucin Şuyler də fəal rol oynamışdır.[8][9]
Osmanlı imperiyası konfransda Midhat Paşa, Saffət Paşa və Əthəm Paşa tərəfindən təmsil olunmuşdur. Midhat Paşa Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi (baş naziri), Saffət Paşa isə xarici işlər naziri olmuşdur. Osmanlı nümayəndələri konfransın plenar iclaslarında iştirak etmişdir, lakin böyük güclərin öz aralarında razılaşmanı müzakirə edib formalaşdırdıqları əvvəlki işçi iclaslara dəvət edilməmişdir.[10]
Prosesdə Lord Solsberi və qraf İqnatyev aparıcı rol oynamışdır. İqnatyev Rusiyanın pravoslav slavyanların hamisi kimi çıxış etməsinin əslində Qara dəniz boğazlarını və Konstantinopolun özünü ələ keçirməyə yönəlmiş siyasətinin örtüyü olması barədə Britaniyanın narahatlıqlarını aradan qaldırmağa çalışmışdır. Bu, baş nazir Benjamin Dizraelinin qorxduğu kimi, 1869-cu ildə tamamlanmış Süveyş kanalı vasitəsilə Britaniya Hindistanına aparan həyati əhəmiyyətli Aralıq dənizi marşrutlarını potensial olaraq təhdid edə bilərdi.[11] Lord Solsberi konfransı Rusiya ilə Mərkəzi Asiyada toqquşan ərazi iddiaları üzrə hərtərəfli razılaşma əldə etmək üçün əlverişli imkan kimi qiymətləndirmişdir.[12]
Konfrans Bosniyanı və Herseqovinanın böyük hissəsini əhatə edən muxtar bir vilayətin yaradılmasını nəzərdə tutmuşdur.[13] Ərazi hərbi milis qüvvəsindən məhrum edilməli idi. Bununla yanaşı, Bosniya-Hersoqovina islahatların icrasına bir il müddətində nəzarət edəcək beynəlxalq komissiyanın yaradılması hüququna malik olmalı, dövlətlərin razılığı və Babı-alinin təyinatı ilə vəzifəyə gətirilən bir vali tərəfindən idarə edilməli idi. Serbiya və Monteneqro ilə münasibətlərdə status-kvonun əsas götürülməsi nəzərdə tutulmuşdur, lakin Serbiyanın Mali Zvornik, Monteneqronun isə Herseqovinadakı bəzi əraziləri əldə etməsi, habelə Boyana çayı və Şkodra gölündə ticarət aparmaq hüququna malik olması planlaşdırılmışdır.[6]
Böyük güclər iki yeni Osmanlı vilayətinin yaradılması formasında geniş bolqar muxtariyyəti haqqında razılığa gəlmişdir. Onlar paytaxtı Trnovo olan Şərq vilayəti və paytaxtı Sofiya olan Qərb vilayət idi.[14][15]
Konfrans müəyyən etmişdir ki, XIX əsrin sonlarına doğru Osmanlı imperiyası daxilində bolqar etnik əraziləri şimal-şərqdə Tulça və Dunay deltası, cənub-qərbdə Ohri və Kastoriya, cənub-şərqdə Kırklareli və Ədirnə, şimal-qərbdə isə Leskovats və Niş bölgələrinədək uzanmışdır.[16]
Şərqi bolqar muxtar vilayəti Tırnova, Ruse, Tulça, Varna, Sliven, Plovdiv sancaqları (Sultaneri və Ahıçelebi qəzaları istisna olmaqla) və Ədirnə sancağının Kırkkilise, Mustafapaşa və Kızılağaç qəzalarını əhatə edən hissəsindən ibarət idi.[15][16] Qərbi bolqar muxtar vilayəti – Sofiya, Vidin, Niş, Üsküp, Manastır sancaqları (Debre və Korça qəzaları istisna olmaqla), Serez sancağının Nevrokop, Melnik və Demirhisar qəzaları, həmçinin Ustrumca, Köprülü, Tikveş və Kesriye qəzalarından ibarət olmuşdur.[15][16]
Böyük güclər təklif edilən muxtar vilayətlər üçün konstitusion, qanunvericilik, icra, müdafiə və asayişin qorunması mexanizmlərini, kantonal inzibati sistemi, vergi qaydalarını və beynəlxalq nəzarət formalarını ətraflı şəkildə işləyib hazırlamışdır.[14][15] Bir vilayət məclisinin idarəetmədə valiyə yardım etməsi nəzərdə tutulmuşdur. Osmanlı ordusu sərhədlərdə və əsas strateji məntəqələrdə cəmləşdirilməli, vilayət üçün milli milis və jandarma qüvvələri yaradılmalı idi. İslahatların icrasına nəzarət etmək məqsədilə beynəlxalq komissiyanın təsis edilməsi, həmin komissiyanın mühafizəsi üçün isə 5000 belçikalı əsgərin göndərilməsi planlaşdırılmışdır.[6]
Altı böyük gücün razılaşdırılmış qərarları 23 dekabr 1876-cı il tarixində rəsmi şəkildə Osmanlı hökumətinə təqdim edilmişdir.[17] Həmin gün Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən Osmanlı Konstitusiyasının təsdiq edilməsi fonunda Osmanlı tərəfinin konfransın zəruriliyi ilə bağlı ilkin etirazları nəzərə alınmamışdır.[18] Sonrakı plenar iclaslarda Osmanlı imperiyası etirazlarını və alternativ islahat təkliflərini irəli sürmüş, lakin bunlar böyük güclər tərəfindən qəbul edilməmiş və tərəflər arasındakı fikir ayrılığını aradan qaldırmaq cəhdləri nəticə verməmişdir.[19] Nəhayət, 18 yanvar 1877-ci il tarixində sədrəzəm Midhət paşa Osmanlı imperiyasının konfrans qərarlarını qəti şəkildə qəbul etmədiyini bəyan etmişdir.[14]
Osmanlı nümayəndələri bu proqramı müstəqil bir dövlət üçün qəbuledilməz hesab etmişdir. Hətta nəzərdə tutulan bəzi maddələri müzakirə etmək səlahiyyətinə belə malik olmadıqlarını bildirmişdirlər. Osmanlı tərəfi bir tərəfdən etiraz məqamlarını və öz təkliflərini konfransın gündəliyinə çıxarmış, digər tərəfdən Rusiyanı Britaniya və Fransadan ayırmaq məqsədilə Nəfiya müstəşarı Odian Əfəndini Parisə və Londona göndərmiş, yeni bir diplomatik manevrə əl atmışdır, lakin bu təşəbbüs heç bir nəticə verməmişdir. Osmanlı tərəfinin təklifləri ciddi bir müzakirə mövzusu hesab edilməmiş, konfransın yalnız formal və nümayiş xarakterli bir mövzusu kimi qalmışdır. Bu səbəbdən böyük güclərin nümayəndələri Osmanlı tərəfinin təkliflərini rədd etmiş və konfransın başa çatdığını elan etmişdilər. Onlar əvvəlcədən qərarlaşdırıldığı kimi öz yerlərində birer məsləhətgüzar qoyaraq şəhəri tərk etmişdilər.[6]
Osmanlı hökumətinin Konstantinopol konfransının qərarlarını rədd etməsi 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuş və bununla da Osmanlı imperiyası, 1853–1856-cı illər Krım müharibəsindən fərqli olaraq, Qərb dövlətlərinin dəstəyindən məhrum olmuşdur.[14]
Antarktidada Cənubi Şetland adalarının tərkib hissəsi olan Smit adasında yerləşən İmeon silsiləsində Tsariqrad zirvəsi konfransın şərəfinə adlandırılmışdır. "Tsariqrad" bolqar dilində Konstantinopolun köhnə adıdır.[20]
Bolqarıstan rarixşünaslığında bu konfrans Şimali Makedoniyada yaşayan yerli slavyan əhalisinin bolqar xarakterini təsdiqləyən ən etibarlı beynəlxalq sübut kimi qiymətləndirilir. Bu mövqe onunla əsaslandırılır ki, Osmanlı imperiyası və altı Avropa böyük gücü öz geosiyasi maraqlarındakı fərqlərə baxmayaraq, ərazinin böyük hissəsini əhalisinin üstünlük təşkil edən hissəsi bolqarlardan ibarət olan bölgə kimi tanımışdır. Buna baxmayaraq, bolqar milli məsələsini beynəlxalq diqqətə çıxaran Aprel üsyanı faktiki olaraq Makedoniyada baş verməmişdir.[21]
- ↑ Əbdülhəmid II // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). 8-ci cild: Enollar – Fedin (10 000 nüs.). Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi. 2018. 598 səh.
- ↑ Finkel, Caroline, Osman's Dream, (Basic Books, 2005), 57; "Istanbul was only adopted as the city's official name in 1930.".
- ↑ Correspondence respecting the Conference at Constantinople and the affairs of Turkey: 1876–1877. Parliamentary Papers No 2 (1877). p. 340.
- ↑ Zürcher, Erik J. Turkey: A Modern History. I.B.Tauris. 2004. səh. 72. ISBN 1850433992.
- ↑ Berkes, Niyazi. The Development of Secularism in Turkey (ingilis). Montreal: McGill University Press. 1964. 224–225. ISBN 9780415919821.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 AYDIN, MEHMET ÂKİF. KĀNÛN-ı ESÂSÎ // İslam Ansiklopedisi (türk). 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. 2001. səh. 328–330.
- ↑ H. Sutherland Edwards. Sir William White K.C.B., K.C.M.G., For Six Years Ambassador at Constantinople. London: John Murray, 1902.
- ↑ The Eastern Question. The Constantinople Conference. What May Be Expected from the Meeting. The Foreign Representatives and How They Are Treated. The Report of the American Consul General. Various Items of Interest. New York Times, 31 December 1876.
- ↑ Schuyler, Eugene, United Bulgaria // The North American Review, 141, University of Northern Iowa, noyabr 1885, 464–474, JSTOR 25118547
- ↑ AYDIN, MİTHAT. İSTANBUL KONFERANSI // TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/istanbul-konferansi (türk). EK-1. cildinde (gözden geçirilmiş 2. basım). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. 2020. 671–672.
- ↑ Buckle G.E., W.F. Monypenny, The Constantinople Conference, in: The Life of Benjamin Disraeli, Earl of Beaconsfield. Vol. VI, p. 84.
- ↑ Sneh Mahajan. British Foreign Policy, 1874–1914: The role of India. London and New York: Routledge, 2002. p. 40.
- ↑ Van Duesen, Glyndon. The Constantinople Conference, 1876-1877. Amherst College. 1926. 350–355.
- ↑ 1 2 3 4 N. Ivanova. 1876 Constantinople Conference: Positions of the Great Powers on the Bulgarian political question during the Conference. Sofia University, 2007. (in Bulgarian)
- ↑ 1 2 3 4 Conference de Constantinople. Reunions Préliminaires. Compte rendu No. 8. Scéance du 21 décembre 1876. Annexe III Bulgare. Règlement organique. (in French)
- ↑ 1 2 3 Further Correspondence respecting the affairs of Turkey. (With Maps of proposed Bulgarian Vilayets). Parliamentary Papers No 13 (1877).
- ↑ Correspondence respecting the Conference at Constantinople and the affairs of Turkey: 1876–1877. Parliamentary Papers No 2 (1877). p. 140.
- ↑ L.S. Stavrianos. Constantinople Conference, in: The Balkans Since 1453. Austin: Holt, Rinehart and Winston, 1963.
- ↑ Turkey and the Great Powers. The Constantinople Conference. The Commissioners' Last Proposals to the Porte. An Ultimatum Presented the Great Dignitaries of State to Decide Upon an Answer. New York Times, 16 January 1877.
- ↑ Tsarigrad Peak. SCAR Composite Gazetteer of Antarctica.
- ↑ Quo vadis, Македонио!
- R.W. Seton-Watson. Disraeli, Gladstone and the Eastern Question: A Study in Diplomacy and Party Politics. New York: W.W. Norton & Co., 1972. p. 108. ISBN 978-0-393-00594-3
- Washburn, George. Fifty Years in Constantinople and Recollections of Robert College (1). Boston & New York: Houghton Mufflin Company. 1909. 115–119 – Internet Archive vasitəsilə..