Karakol cəmiyyəti və ya Qaraqol cəmiyyəti (türk. Karakol Cemiyeti), həmçinin Qvardiya cəmiyyəti[1] — Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə Türk Milli Hərəkatının tərəfində fəaliyyət göstərmiş gizli Türkiyə kəşfiyyat təşkilatı. 1918-ci ilin noyabr ayında yaradılmış bu təşkilat Mustafa Kamal Atatürk rəhbərliyində fəaliyyət göstərən Anadolu və Rumeli Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyəti ilə birləşməkdən imtina etmişdir. 1920-ci ildə keçirilmiş Türkiyə Böyük Millət Məclisi seçkilərindən sonra təşkilatın rəhbərliyinin sıradan çıxarılması onun tədricən zəifləməsinə və 1926-cı ildə tamamilə fəaliyyətini dayandırmasına gətirib çıxarmışdır.
| Karakol cəmiyyəti | |
|---|---|
 | |
| Ümumi məlumatlar | |
| Ölkə | |
| Yaradılma tarixi | noyabr 1918 |
| Ləğv edilib | 1920 |
| Baş qərargah | |
Karakol cəmiyyəti 1918-ci ilin noyabr ayında Antanta dövlətlərinin İstanbul işğalına qarşı mübarizə aparan ilk gizli təşkilat kimi təsis edilmişdir.[2] Bu qurum İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin kəşfiyyat orqanı olan, Ənvər Paşa tərəfindən yaradılmış Təşkilati Məxsusənin davamı mahiyyəti daşımış, üzvlərinin böyük əksəriyyəti də məhz həmin təşkilatdan gəlmişdir.[3] Karakol cəmiyyəti Tələt Paşanın göstərişi ilə, onun ölkəni tərk etməsindən qısa müddət sonra Qara Vasif bəy və Qara Kamal tərəfindən yaradılmışdır.[4] Təşkilatın adı qurucularının adlarının birləşməsindən formalaşdırılmış, eyni zamanda gizli parol kimi "K.G." işarəsi qəbul edilmişdir.[5]
Karakol cəmiyyətinin mərkəzi komitəsinə Qara Vasif bəy, Baha Səid bəy, Rəfik İsmayıl bəy, Əli Rza bəy, Ədip Sərvət bəy, Kəmaləddin Sami bəy və Qalatalı Şövkət bəy daxil olmuşdur. Təşkilatın əsas məqsədi mövcud olmayan hallarda belə milli birliyin gizli və qanuni vasitələrlə qorunması və yaradılması kimi müəyyən edilmişdir. Azadlıq və ədaləti boğan qüvvələrə qarşı zəruri hallarda inqilabi tədbirlərin görülməsi də proqram müddəalarına daxil edilmişdir. Təsis bəyannaməsinin üçüncü maddəsində Karakol cəmiyyətinin sosialist xarakter daşıdığı xüsusi olaraq vurğulanmışdır.[5]
1918-ci ilin noyabrı ilə 1919-cu ilin mayı arasında İstanbulda olduğu müddətdə Mustafa Kamal Atatürk Əli Fəthi bəy, Qara Kamal, İsmayıl Canbulat və kimliyi məlum olmayan dördüncü bir şəxs ilə görüşmüş, bu görüşlər nəticəsində inqilabi bir komitə yaradılmışdır. Sözügedən komitə sultanın öldürülməsi və hökumətin devrilməsi yolu ilə hakimiyyətə təzyiq göstərməyi planlaşdırmışdır, lakin Canbulatın tərəddüdü bu planların müvəqqəti olaraq dayandırılmasına səbəb olmuş, sonradan isə Osmanlı dövlətinin dağılmasının yalnız sultanın aradan götürülməsi ilə qarşısının alınmasının mümkün olmadığı qənaətinə gəlinərək bu ideyadan imtina edilmişdir.[6]
Karakol cəmiyyəti işğal altındakı İstanbulda Milli Mübarizə ideyasının yayılması, İstanbul ilə Anadoludakı müqavimət qüvvələri arasında kəşfiyyat və rabitə körpüsünün qurulması, silah və sursatın təmin edilməsi, əhalinin təşkilatlanması kimi vəzifələri öz üzərinə götürmüşdür.[7] İstanbuldan və digər bölgələrdən böyük həcmdə silah-sursatın, eləcə də aralarında İsmət İnönü, Fevzi Çakmak, Mahmud Cəlal Bayar, Kazım Özalp kimi mühüm hərbi və siyasi kadrların da olduğu şəxslərin işğal qüvvələrindən gizli şəkildə Ankaraya keçirilməsini təşkil edən əsas struktur məhz Karakol cəmiyyəti olmuşdur. Bununla yanaşı, Kürəkən Fərid Paşanın iqamətgahına kəşfiyyat mənbəyinin yerləşdirilməsi, Geliboluda fransızların nəzarətində olan bir silah anbarına basqın edilərək 8.500 tüfəng, 3 pulemyot və 500 mindən artıq patronun ələ keçirilməsi və Anadoluda istifadəyə yönləndirilməsi kimi əməliyyatlar da təşkilatın mühüm uğurları sırasında yer almışdır.[8]
Cəmiyyət İzmit, Ankara və Sivas kimi mərkəzlərlə əlaqə yaradaraq silah və insan resurslarının daşınmasını təmin etmişdir. Eyni zamanda, üzvlərinin bir qismi Məclisi-Məbusanda Müdafiəyi-Hüquq Qrupu çərçivəsində siyasi fəaliyyət göstərmişdir.[9]
Mustafa Kamal Anadolunu türk müqavimətinin mərkəzinə çevirmək məqsədilə bölgəyə yola düşmüşdür. Karakol cəmiyyəti İstanbul ilə Anadolu arasında rabitə və nəqliyyat xətti yaradaraq könüllülərin, silah və sursatın gizli şəkildə daşınmasını təşkil etmişdir. Təşkilatın nümayəndələri Ərzurum və Sivas qurultaylarında iştirak etmiş, müxtəlif müqavimət qruplarının Anadolu və Rumeli Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyəti bayrağı altında birləşdirilməsini dəstəkləmiş və Amasya Protokolunun hazırlanmasında rol oynamışdır. Bununla belə, Karakol rəhbərliyi ilə Mustafa Kamal arasında fikir ayrılığı yaranmış, təşkilat Ankaranın milli müqavimətin mərkəzi kimi tanınmasını qəbul etməmiş və özünü əsas müqavimət nüvəsi hesab edərək müstəqil fəaliyyətini davam etdirmişdir.[6] Bu vəziyyət Mustafa Kamalın Karakol cəmiyyətinin niyyətlərindən şübhələnməsinə və təşkilatın fəaliyyətinin dayandırılması barədə göstəriş verməsinə səbəb olmuşdur.[10]
11 yanvar 1920-ci il tarixində Baha Səid bəy Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin paytaxtı Bakı şəhərinə getmiş[11] və bolşeviklərlə ittifaq sazişi imzalamışdır. O, burada özünü türk müqavimətinin nümayəndəsi kimi təqdim etmişdir. 26 fevral 1920-ci ildə Qara Vasif bəy bu razılaşma barədə Mustafa Kamalı məlumatlandırmış, lakin Mustafa Kamal sözügedən sazişi Anadolu və Rumeli Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyətinin məlumatı və razılığı olmadan bağlandığı üçün qeyri-qanuni hesab etmişdir. Bu hadisədən sonra Mustafa Kamal Karakol cəmiyyətinin ADRHC-yə birləşdirilməsini bir daha tələb etmişdir.[12] Ümumiyyətlə, Aprel işğalında Baha Səidin rəhbərlik etdiyi "Yardım alayı"nın iştirak etdiyi bu əməliyyat Məhəmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən də xatırlanır.[13]
Karakol cəmiyyəti mövqeyindən geri çəkilməmiş və 1920-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisinə keçirilən seçkilərə qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir, lakin 16 mart 1920-ci il tarixində ingilis qoşunlarının parlamentə daxil olaraq bir sıra deputatları həbs etməsi ilə seçkilər yarımçıq qalmışdır.[1] 1920-ci ilin sonlarına doğru Ankara ilə münasibətləri pozulmuş, nəticə etibarilə cəmiyyət Mim Mim Qrupu kimi digər müqavimət hüceyrələrinə inteqrasiya olunaraq əvvəlki funksional əhəmiyyətini itirmişdir.[14] Bundan sonra Karakol rəhbərliyinin bir hissəsi Maltaya sürgün edilmiş, digərləri isə ya Ankarada Mustafa Kamala, ya da Qafqazda Ənvər Paşaya qoşulmuşdur. Təşkilatın əhəmiyyətsiz qalıqları 1926-cı ilə qədər mövcudluğunu qismən davam etdirmişdir, lakin bu dövrdə Mustafa Kamal artıq Türk Milli Hərəkatının rəhbəri mövqeyini möhkəmləndirmişdir.[1]
Karakol cəmiyyətinin kəşfiyyat funksiyaları sonradan Yavuz Qrupu, Zabitlər Qrupu və Həmzə Qrupu kimi digər təşkilatlar tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Bu qurumlar istiqlal müharibəsinin sonuna qədər fəaliyyət göstərmişdir. Karakol cəmiyyəti müasir Türkiyə Milli Kəşfiyyat Təşkilatının (MİT) formalaşmasında öncül strukturlardan biri hesab edilmişdir.[1]
- 1 2 3 4 "History of the MIT". National Intelligence Organization (Turkey). İstifadə tarixi: 10 dekabr 2017.
- ↑ Şevket Süreyya Aydemir, *Tek Adam (Mustafa Kemal)*, Cilt I, Remzi Kitabevi, 1969, s. 296-298.
- ↑ Criss, N. B. Istanbul Under Allied Occupation, 1918-1923 (ingilis). BRILL. 1 yanvar 1999. 100. ISBN 978-90-04-11259-9.
- ↑ Mehmet Akif Tural, "Karakol Cemiyeti’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri", *Türkler Ansiklopedisi*, Cilt 18, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 155-158.
- 1 2 McMeekin, 2007. səh. 24–26
- 1 2 McMeekin, 2007. səh. 26–27
- ↑ Erik Jan Zürcher, *Modernleşen Türkiye'nin Tarihi*, İletişim Yayınları, 2004, s. 235.
- ↑ Şablon:Kitap kaynağı
- ↑ Yusuf Hikmet Bayur, *Türk İnkılâbı Tarihi*, Cilt II, Kısım 3, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991, s. 89-91.
- ↑ Atatürk, Gâzi Mustafa Kemal. Nutuk. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 2010. ISBN 9789750820038.
- ↑ Ağayev, 2008. səh. 171
- ↑ McMeekin, 2007. səh. 27–29
- ↑ Rəsulzadə, 1991. səh. 44
- ↑ Feroz Ahmad, *İttihatçılıktan Kemalizme*, Kaynak Yayınları, 1995, s. 149.
- McMeekin, Nesrin. Turkey's Relations with the Bolsheviks (1919–1922). Bilkent University Thesis (Thesis). Bilkent University. 2007. 1–112. hdl:11693/29973. İstifadə tarixi: 10 dekabr 2017.
- Ağayev, Mehman. Kurtuluş Savaşı Yıllarında Türkiye Azerbaycan İlişkileri (türk). IQ Kültür Sanat Yayıncılık. 2008. ISBN 9789752552364.
- Rəsulzadə, Məhəmməd Əmin. Əsrimizin Siyavuşu. Bakı: Gənclik. 1991. ISBN 5-8020-0772-9. 24 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib (#archive_missing_url).