Herseqovina üsyanı (serb. Херцеговачки устанак)[1] və ya Hersoqovina–Bosniya üsyanı (serb. Босанско-херцеговачки устанак)[2][3][4] — Osmanlı imperiyasına qarşı yönəlmiş silahlı üsyan. Üsyan 1875-ci ildə Nevesinyedə başlamış və qısa müddət ərzində bütün Bosniya ərazisinə yayılmışdır.
| Herseqovina üsyanı | |||
|---|---|---|---|
| Böyük Şərq böhranı | |||
 Novi Sadda nəşr olunan "Orao" jurnalının 1876-cı il sayında Boqdan Zimonyiç, Miço Lyubibratiç, Stoyan Kovaçeviç və Pesiyanın illüstrasiyalı təsviri. | |||
| Tarix | 9 iyul 1875 – 4 avqust 1877 | ||
| Yeri | Bosniya vilayəti | ||
| Səbəbi | Osmanlı hakimiyyəti | ||
| Nəticəsi | Yatırılmışdır | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|
|||
| Komandan(lar) | |||
|
|||
| Tərəflərin qüvvəsi | |||
|
|||
| İtkilər | |||
|
|||
| Ümumi itkilər | |||
|
|||
|
|
|||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
.svg){kind=small}
Üsyançılar silah-sursatla təmin edilmiş, Monteneqro və Serbiyadan gələn könüllülər tərəfindən dəstəklənmişdir. Bu üsyan Osmanlı imperiyasına qarşı Serbiya–Osmanlı və Monteneqro–Osmanlı müharibələrinin başlanmasına səbəb olmuş, eyni zamanda "Böyük Şərq böhranı" adlandırılan prosesin əsasını qoymuşdur.[5] Üsyanın və Osmanlı imperiyasına qarşı aparılan müharibələrin nəticəsi olaraq 1878-ci ildə Berlin konqresi keçirilmişdir. Həmin konqresdə Serbiya və Monteneqro müstəqillik əldə etmiş, Bosniya və Herseqovina isə de-yure Osmanlı imperiyasının tərkib hissəsi olaraq qalmasına baxmayaraq, Avstriya-Macarıstan tərəfindən işğal edilmişdir.
Üsyan zamanı Miço Lyubibratiç, Maksim Baçoviç, Lazar Soçitsa, Pero Tunquz, Pesiya Petroviç, Qolub Babiç, Stoyan Kovaçeviç və Boqdan Zimonyiç xüsusilə fərqlənmişdir. Üsyançıların tərəfində rus inqilabçı-narodniklər də döyüşmüşdür. Onların arasında Sergey Stepnyak-Kravçinski, Dmitri Klements, Mixail Sajin və başqaları var idi.[6]
XIX əsrin əvvəllərində Balkanların böyük bir hissəsi Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olmuşdur. Dörd əsr ərzində Osmanlı idarəçiliyi altında yaşamış serb və yunan xristian icmaları 1804–1817-ci illərdə baş vermiş Serbiya inqilabı və 1821–1829-cu illərdə həyata keçirilmiş Yunanıstanın İstiqlaliyyət müharibəsi nəticəsində üsyana qalxmış və muxtariyyət əldə etməyə nail olmuş, bununla da Serbiya knyazlığı və Birinci Yunanıstan Respublikası təsis edilmişdir. Osmanlı mərkəzi hakimiyyətinin zəifləməsi separatçı vilayət rəhbərlərinin, yəni paşaların fəaliyyətində də aydın şəkildə müşahidə edilmişdir. Bu proses Osman Pazvantoğlu, Təpədələnli Əli Paşa, eləcə də 1831–1832-ci illərdə Bosniyada baş tutmuş üsyana rəhbərlik etmiş Hüseyn Qradaşçeviçin timsalında özünü göstərmişdir. Osmanlı sultanı II Mahmud (hakimiyyəti: 1808–1839-cu illər) islahat fəaliyyəti çərçivəsində 1826-cı ildə problemli Yeniçəri ocağını ləğv etməyə nail olmuşdur. 1830-cu illərdən etibarən Osmanlı imperiyası bir çox Avropa müşahidəçilərinə dağılma həddinə çatmış bir dövlət kimi görünmüşdür.[7]
Osmanlı imperiyasının Bosniya vilayətində yaşayan vergiödəyən aşağı təbəqə (rəaya), xristian və müsəlman kəndlilərdən ibarət olmaqla, əvvəlki əsrdə ağır iqtisadi şəraitlə üzləşmişdir. Bosniyalı müsəlman bəylər bəzən hər bir kəndlinin illik məhsulunun yarısına qədərini mənimsəmiş, bununla yanaşı kənd təsərrüfatı məhsulları və heyvanlar üzərindən müxtəlif vergilər tətbiq etmişdilər. Bu vergilərin ödənilməsi əsasən xristian kəndlilərin üzərinə düşmüşdür. Bundan əlavə, vergi yığımı ilə məşğul olan mütəssəlimlər qalan məhsuldan əlavə rüsumlar toplamışdır. 1874-cü ildə məhsulun uğursuz olması, kəndlilərin ağır vəziyyəti, panslavizm və panserbizm ideyalarının xarici təsiri, eləcə də Avstriyanın cənubi slavyan torpaqlarını genişləndirmək istiqamətindəki iddiaları sonrakı üsyanın əsas səbəbləri sırasında olmuşdur.[8]
Hersoqovinada yaşayan serb icmasının rəhbərləri olan Yovan Qutiç, Şimun Zeçeviç, İliya Stevanoviç, Trivko Qrubaçiç, Prodan Rupar və Petar Radoviç 1874-cü ilin avqust ayının sonu və sentyabr ayının əvvəllərində bir araya gəlmiş, üsyana hazırlıqlara başlamaq barədə qərar qəbul etmişdir. Bu çərçivədə silah və sursat toplanmasına başlanmış, təhlükəsiz sığınacaq məkanları yaradılmışdır. Monteneqronun dəstəyi ilə üsyanın 1875-ci ilin yazında başlanması nəzərdə tutulmuşdur. Qrup Monteneqro hökmdarı I Nikolay Petroviç ilə danışıqlara daxil olmuşdur, lakin o, Rusiyanın Osmanlı imperiyasına qarşı müharibəyə hələ hazır olmaması səbəbindən riskə getməyə razılıq verməmişdir. Buna baxmayaraq, hazırlıqlar davam etdirilmişdir. Bileça və Trebinye bölgələrində serdar Todor Muyiçiç, Qliqor Miliçeviç, Vasil Svorçan və Sava Yakşiç üsyan hərəkatına rəhbərlik etmişdir. Köhnə Herseqovinada Piva qəbiləsinə Lazar Soçitsa başçılıq etmişdir.[9]
Osmanlı hakimiyyəti I Nikolay ilə aparılan danışıqlardan xəbərdar olmuş və üsyanın əsas təşkilatçılarını ələ keçirməyə cəhd göstərmişdir, lakin həmin şəxslər 1874-cü ilin qışında Monteneqroya qaçmışdır. 1875-ci ildə Bosniya və Herseqovinadakı maraqları səbəbilə Avstriya da prosesə cəlb olunmuş və Osmanlı hökumətindən üsyanın rəhbərlərinə əfv verilməsini tələb etmişdir. Osmanlı tərəfi Avstriya ilə danışıqlara başlamağa razılıq vermişdir.[9]
Bosniyada hazırlıqlar Herseqovinaya nisbətən bir qədər gec başlamış və iki region arasında fəaliyyətlərin tam şəkildə əlaqələndirilməsi mümkün olmamışdır. Bu mərhələdə Vaso Vidoviç, Simo və Yovo Bilbiya, Spasoye Babiç və Vaso Pelagiç hazırlıq işlərində iştirak etmişdir. Planlara əvvəlcə Kozara, Prosara və Motayitsa kəndlərinin azad edilməsi, daha sonra rabitə xətlərinə hücum edilməsi və Sava çayı üzərində yerləşən şəhərlərin mühasirəyə alınması, ardınca isə Banya Lukanın ələ keçirilməsi daxil edilmişdir. Üsyanın başlanma tarixi 18 avqust 1875-ci il olaraq müəyyən edilmişdir, lakin Osmanlı hakimiyyətinin Priyedorda keşişləri həbs etməsi əhali üzərində təzyiqi artırmış, nəticədə Dvorişte, Çitluk, Petrinya, Baçvani, Pobrdyani və Taviya kəndlərinin sakinləri 15 avqust 1875-ci ildə Dvoriştədə Osmanlı qüvvələrinə hücum etmişdir. Bununla da üsyan geniş miqyas almış və üsyanın rəhbəri kimi Ostoja Kormanoş seçilmişdir.[10]
Qabela bölgəsində yaşayan katolik[11] əhali o dövrdə Osmanlı imperiyasının tərkibində olan bu ərazidə ağır yaşayış şəraiti ilə üzləşmişdir. Bəzi tarixçilərin fikrinə görə, Qabela bölgəsində üsyan 19 iyun 1875-ci il tarixində başlamışdır,[12] Noel Malkolmun məlumatına görə isə üsyanın başlanğıcı 3 iyul 1875-ci il tarixinə təsadüf etmişdir. Sarayevoda fəaliyyət göstərən Britaniya konsulu Vilyam Holms 9 iyul 1875-ci il tarixində verdiyi hesabatda üsyançılardan ibarət bir dəstənin Krupa çayı üzərindəki körpünü, eləcə də Metkoviç ilə Mostar arasındakı yolu bağladığını bildirmişdir.[13] Trebinyedə təxminən 2.000 nəfər katolik və pravoslav iştirakçı toplaşmış və onlar üsyanın rəhbəri kimi keşiş İvan Muşiçi seçmişdir.[14] Həmin dövrdə Bosniya və Herseqovinanın general-qubernatoru vəzifəsini icra edən Dərviş Paşa üsyanda həm katoliklərin, həm də pravoslavların iştirak etdiyini qeyd etmişdir. "The Times" qəzetinin Herseqovinadakı müxbiri Vilyam Ceyms Stillmanın müşahidələrinə görə, Herseqovinadakı zorakılıqlar "Popovo ilə Qabela arasındakı katolik əhalinin üsyanı" kimi başlamışdır. O, bu əhalinin Avstriyanın müdaxiləsini gözlədiyini və həmin dövrdə katoliklərin üsyanda "ən böyük coşqu ilə iştirak edən" qrup olduğunu vurğulamışdır.[13] Qısa müddət sonra Bosniyanın şimal bölgələrində yeni toqquşmalar baş vermiş və çoxlu sayda insan Xorvatiya və Monteneqroya qaçmışdır. 1876-cı ilin sonuna qədər Bosniya və Herseqovinadan olan qaçqınların sayı 100.000-dən 250.000 nəfərə qədər qiymətləndirilmişdir.[15][16] Riçard C. Hollun hesablamalarına görə, 150.000 nəfər Xorvatiyaya sığınmışdır.[17]
Üsyanda bir sıra avropalılar da iştirak etmişdir. Onlar əsasən müsəlman hakimiyyətinin xristianlar üzərindəki idarəçiliyinə son qoymaq ideyası ilə hərəkət etmiş, bu qrupda xüsusilə italyanlar və keçmiş qaribaldiçilər üstünlük təşkil etmişdir.[18]
Herr Fritsin məlumatına görə, serb üsyançılar "son dərəcə çoxsaylı olmuş və bəzi hallarda yaxşı silahlanmışdılar. Qərbi Bosniyada yerləşən Risovats və Qrmeç bölgələrində üsyançılar tanınmış Qolub Babiç, Marinkoviç, Şimo Davidoviç, Pop-Karan və Trifko Ameliçin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərmişdir. Serb polkovniki Mileta Despotoviç ali rəhbərliyi öz üzərinə götürmüş və pərakəndə dəstələrdən ibarət səkkiz batalyon formalaşdırmışdır.Şərqi Bosniyada Vuçyak bölgəsində ayrıca üsyançı dəstələr mövcud olmuşdur. Şimali Bosniyada Pastirevo və Kozara bölgələrində Marko Djenadiya, Ostoya, Spasojeviç, Marko Bayalitsa, iqumen Hadziç və Pop-Stevo tərəfindən idarə olunan dəstələr fəaliyyət göstərmişdir. Novi yaxınlığında yerləşən Brezovats adlı yeni düşərgə Ostoya Voynoviçin nəzarətində olmuşdur. Çorkovatsda yerləşən, vaxtilə Qarageorgiyeviçlərə aid olmuş köhnə düşərgə İliya Seviç tərəfindən saxlanılmışdır.[19]
Bosniya üsyançı dəstələrinin əsas məqsədi Osmanlı qoşunlarının Serbiyanın qərb sərhədi olan Drina çayı boyunca geniş miqyasda cəmləşməsinin qarşısını almaq olmuşdur. Bosniyada sistemli şəkildə təşkil olunmuş ümumi üsyanın mümkün olmaması səbəbindən üsyançılar müsəlman (türk (müsəlman etnonimi)) əhalini təqib etmiş, onları şəhərlərə çəkilməyə məcbur etmişdir. Bu dəstələr meşələrdə gizlənən qaçqınları qorumuş, həmçinin silahsız kişi, qadın və uşaqların təhlükəsiz şəkildə Avstriya və ya Serbiya sərhədlərinə çatdırılmasına yardım göstərmişdir.[20]
1877-ci ildə regionu gəzmiş Makkenzi və İrbiyə görə, adi xristian əhalinin vəziyyəti olduqca ağır olmuş və 1877-ci ilin yanvar ayına qədər sərhədlər boyunca qaçqınların sayı 200.000 nəfəri ötmüşdür.[21]
Cənubi Bosniyada fəaliyyət göstərən üsyançılar Despotoviçin komandanlığı altında Avstriya sərhədi ilə Kulen Vakuf, Klyuç və Qlamoç Osmanlı qalaları arasında yerləşən ərazini müsəlman əhalidən tamamilə təmizləmişdir.[22]
1877-ci ilin avqust ayında Bosniyada 15 yaşdan 70 yaşadək bütün müsəlman kişilərin döyüşə cəlb edilməsi barədə əmr verilmişdir. Bu zaman artıq hər birində 400–700 nəfər olan 54 batalyon mövcud olmuşdur.[23]
Üsyan "Böyük Şərq böhranı"nın başlanğıc nöqtəsi olmuş, bununla da "Şərq məsələsi" yenidən gündəmə gəlmişdir. Narazılıqlar qısa müddət ərzində Balkanlarda yerləşən digər Osmanlı vilayətlərinin xristian əhalisi arasında da yayılmış, xüsusilə Bolqarıstanda baş vermiş Aprel üsyanı bu prosesin əsas təzahürlərindən biri olmuşdur. Beləliklə, sonradan "Böyük Şərq böhranı" kimi tanınan hadisələr zənciri formalaşmışdır. Balkan vilayətlərində baş verən iğtişaşların yatırılması zamanı Osmanlı hakimiyyətinin tətbiq etdiyi zorakı tədbirlər nəticə etibarilə 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsinə gətirib çıxarmışdır. Müharibə Osmanlı dövlətinin məğlubiyyəti ilə başa çatmış, 1878-ci ilin mart ayında San-Stefano müqaviləsi imzalanmış, həmin ilin iyul ayında isə Berlin müqaviləsi bağlanmışdır. Bu müqavilələr Osmanlı imperiyasının Avropadakı ərazilərini və siyasi təsir imkanlarını ciddi şəkildə azaltmışdır. Berlin konqresinin qərarına əsasən, Bosniya və Herseqovina formal olaraq Osmanlı suverenliyi altında qalmaqla, Avstriya-Macarıstan tərəfindən idarə edilməli olmuşdur. Avstriya-Macarıstan 1908-ci ildə Bosniya və Herseqovinanı ilhaq etmişdir. İşğal və ilhaq serblər arasında ciddi narazılıq yaratmış və Avstriya taxt-tacının varisi Frants Ferdinandın bosniyalı serb milliyyətçisi Qavrilo Prinsip tərəfindən qətlə yetirilməsinin əsas katalizatorlarından biri olmuşdur.[24]
Nevesinye bələdiyyəsinin gerbində üsyanı simvolizə edən iki tüfəng təsvir edilmişdir. Serb Respublikası hökuməti Nevesinye bələdiyyəsi ilə birlikdə hər il üsyanın ildönümünü qeyd etmişdir.[25]
1963-cü ildə rejissor Jıka Mitroviç tərəfindən Nevesinye üsyanına həsr olunmuş "Nevesinye tüfəngi" adlı Yuqoslaviya filmi ekranlara çıxarılmışdır.[26] Nevesinyedən olan komiks rəssamı Yovan Bratiç Herseqovina üsyanına həsr edilmiş "Nevesinye tüfəngi" adlı komiks seriyası yaratmışdır.[27] Seriyanın birinci hissəsi 2008-ci ildə, ikinci hissəsi isə "Nevesinye tüfəngi 2: Vuçye dol döyüşü" adı ilə nəşr edilmişdir.[28]
Tarixçi Edin Raduşiçin qiymətləndirməsinə görə, Milorad Ekmeçiç 1960-cı illərdə daxili tarixşünaslıqda üsyanla bağlı geniş məsələlərin şərhində aparıcı mövqeyə malik olmuş, bu sahədə əsas interpretator rolunu Vaso Çubriloviçdən almışdır. Həmin dövrdən etibarən Ekmeçiç bu mövzu ilə məşğul olan digər tarixçilər üzərində ən böyük təsirə malik şəxs olmuşdur. Raduşiç həmçinin qeyd etmişdir ki, Ekmeçiç sonrakı tədqiqatlarında daha açıq şəkildə siyasi mövqe tutmuş, XIX əsr üsyanının motivlərini İkinci Dünya müharibəsi dövründəki üsyançı hərəkatlarla, həmçinin XX əsrin sonlarında Bosniya və Herseqovinada baş vermiş zorakılıq hadisələri ilə birbaşa əlaqələndirmiş, 1875–1878-ci illər üsyanını uzunmüddətli xarakter daşıyan dini münaqişə tezisinin əsas epizodlarından biri kimi təqdim etmişdir.[29]
- ↑ Герцеговинское восстание // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978. 608 ст.
- ↑ Герцеговинско-боснийское восстание // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1961—1976.
- ↑ Герцеговинско-боснийское восстание : [арх. 7 декабря 2022] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- ↑ Герцеговинско-боснийское восстание / 14380 // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 1-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1991. — ISBN 5-85270-160-2.
- ↑ Ćirković, 2004. səh. 221–226
- ↑ Н. А. Троицкий. Россия в XIX веке: Курс лекций. Русско-турецкая война 1877—1878 гг.: Происхождение войны Arxiv surəti 21 noyabr 2012 tarixindən Wayback Machine saytında
- ↑ Stojanović, 1968. səh. 2
- ↑ Reid, 2000. səh. 309
- ↑ 1 2 Gažević, Nikola. Vojna enciklopedija, Volume 1 (Serbo-Croatian). Redakcija Vojne enciklopedije. 1970. səh. 756.
- ↑ Korać, Vojislav. "Hercegovački ustanak". Trebinje: Istorijski pregled. Zavičajni muzej. 2 (2). 1971: 205.
- ↑ Milenko Petrovic; (2013) The Democratic Transition of Post-Communist Europe {The last important such conflict was the so-called Herzegovina Uprising of Orthodox Christians (Serbs/Montenegrins) and partially also Catholic Christians (Croats) in 1875, which spread to Bosnia} pp. 68–69; Palgrave Macmillan, ISBN 0230354319
- ↑ Ivica Puljić; (2009) Uloga vojvode don Ivana Musića u ustanku hercegovačkih Hrvata (The role of Voivode Fr Ivan Music in the uprising of Herzegovinian Croats) p. 221; ISBN 978-9958992407
- ↑ 1 2 Ković, Miloš. "The beginning of the 1875 Serbian uprising in Herzegovina the British perspective". Balcanica. XLI. 2010: 60–61. doi:10.2298/BALC1041055K. hdl:21.15107/rcub_reff_968.
- ↑ Ivica Puljić; (2009) Uloga vojvode don Ivana Musića u ustanku hercegovačkih Hrvata (The role of Voivode Fr Ivan Music in the uprising of Herzegovinian Croats) pp. 221–223; ISBN 978-9958992407
- ↑ Noel Malcolm; (1995), Povijest Bosne – kratki pregled pp. 177–178; Erasmus Gilda, Novi Liber, Zagreb, Dani-Sarajevo, ISBN 9536045036
- ↑ Ćirković, 2004. səh. 223
- ↑ Richard C. Hall; (2014) War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia p. 136; ABC-CLIO, ISBN 1610690303
- ↑ Grémaux, René. "Alone of All Her Sex? The Dutch Jeanne Merkus and the Hitherto Hidden Other Viragos in the Balkans during the Great Eastern Crisis (1875–1878)". Balcanica (XLVIII). 2017: 67–106. doi:10.2298/BALC1748067G.
- ↑ Mackenzie, Irby, 2010. səh. 42
- ↑ Mackenzie, Irby, 2010. səh. 43
- ↑ Mackenzie, Irby, 2010. səh. 47
- ↑ Mackenzie, Irby, 2010. səh. 50
- ↑ Milojković-Djurić, 1994
- ↑ Stojanović, 1968. səh. 11
- ↑ "Obilježeno 137 godina od ustanka "Nevesinjska puška"". Alternativna TV (serb). 8 iyul 2012.
- ↑ "Thundering Mountains (1963)". IMDb.
- ↑ "U prodaji je drugo objedinjeno izdanje stripa 'Nevesinjska puška'" (bosniya). Moja Hercegovina. 17 aprel 2013. 22 fevral 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ "Intervju sa Jovanom Bratićem strip autorom iz Nevesinja". 30 oktyabr 2012. 22 fevral 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ↑ Radušić, Edin. "Pitanje ustanka 1875–1878. u bosanskohercegovačkoj historiografiji: između historijske istine i multiperspektivnosti" (PDF). anubih.ba. 2020. 104–105.
- Bataković, Dušan T. The Serbs of Bosnia & Herzegovina: History and Politics. Paris: Dialogue. 1996. ISBN 978-2911527104.
- Bataković, Dušan T., redaktorHistoire du peuple serbe [History of the Serbian People] (fransız). Lausanne: L’Age d’Homme. 2005. ISBN 978-2825119587.
- Bogićević, Vojislav. Stanje raje u Bosni i Hercegovini pred ustanak 1875–1878 godine: povodom 75-godišnjice ustanka u Hercegovini i bosanskoj krajini 1875–1878. Državna štamparija u Sarajevu. 1950.
- Ćirković, Sima. The Serbs. Malden: Blackwell Publishing. 2004. ISBN 978-1405142915.
- Čubrilović, Vasa; Antonić, Zdravko. Bosanski ustanak 1875–1878 [Bosnian Uprising 1875–1878]. Službeni list SRJ. 1996. ISBN 978-8635502885.
- Ekmečić, Milorad. Ustanak u Bosni 1875–1878 [Uprising in Bosnia 1875–1878]. Sarajevo: Veselin Masleša. 1973.
- Gutić, Vasilije M. Opšta i diplomatska istorija ustanka u Hercegovini i Bosni iz 1875–1878. godine. V. Gutić. 1980.
- Harris, David. Balkan diplomacy, July, 1875 to July, 1876: from the revolt in Herzegovina to the Reichstadt agreement ... Leland Stanford Junior University. 1928.
- Jagodić, Miloš. Насељавање Кнежевине Србије : 1861–1880. Istorijski institut. 2004. ISBN 978-8677430467.
- Ković, Miloš. "The beginning of the 1875 Serbian uprising in Herzegovina: the British perspective". Balcanica (41). 2010: 55–71. doi:10.2298/BALC1041055K. hdl:21.15107/rcub_reff_968.
- Mackenzie, G. M.; Irby, A. P. Travels in the Slavonic Provinces of Turkey-In-Europe (Vols. I and II). New York: Cosimo. 2010 [1877]. ISBN 978-1616404055.
- Milojković-Djurić, Jelena. Panslavism and national identity in Russia and in the Balkans, 1830–1880: images of the self and others. East European Monographs. 1994. ISBN 978-0880332910.
- Reid, James J. Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839–1878. Franz Steiner Verlag. 2000. ISBN 978-3515076876.
- Никифоров, Д.И. Петр Карагеоргиевич в Боснийском восстании 1875–1878 годов.. Новая и новейшая история (rus). 2. 2015: 183–191.
- Radoičić, Mirko S. Hercegovina i Crna Gora 1875–1878 (serb-xorvat). Savez udruženja boraca NOR-a, Opštinski odbor. 1966.
- Rupp, George Hoover. A Wavering Friendship: Russia and Austria, 1876–1878. Harvard University Press. 1941.
- Stojanović, Mihailo D. The Great Powers and the Balkans, 1875–1878. Cambridge University Press. 1968 [1939].
- Šipovac, T. Nevesinjska puška. 1979.
- Ustanak u Bosni od 1875. do 1878. god: građa za noviju srpsku istoriju rata za oslobođenje. Pajević. 1884.
- "У организацији Одбора за његовање традиција ослободилачких ратова Владе Републике Српске: Обиљежена 134. годишњица Невесињске пушке". Frontal. 26 mart 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.