Havza Atatürk ev-muzeyi (türk. Havza Atatürk Evi) — Türkiyənin Samsun ilinin Havza rayonunda yerləşən tarixi bina və ev-muzeyi.
| Havza Atatürk ev-muzeyi | |
|---|---|
| türk. Havza Atatürk Evi | |
 | |
| Açılış tarixi | 1994 |
| Mövzu | tarix muzeyi |
| Ölkə |
 Türkiyə |
| Yerləşir | Samsun |
| Ünvan | Atatürk küçəsi, Havza |
| Kolleksiyası | Atatürkün əşya və yazıları |
| 40°58′14″ şm. e. 35°39′31″ ş. u. | |
Tarixi əhəmiyyəti Mustafa Kamal Paşanın 1919-cu il 25 may-13 iyun tarixləri arasında 9-cu Ordunun müfəttişi olduğu dövrdə binanı ordu qərargahı kimi istifadə etməsindən irəli gəlir.[1] Bu buna Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin ilk qərargahı hesab olunur.[2][3]
Tikilmə tarixi və memarı məlum olmayan bina əvvəlcə otelə çevrilmişdi. Osmanlı torpaq qeydiyyatı qeydlərinə görə, binanı otelə çevirən və onu ilk dəfə biznes üçün açan şəxs Havzanın görkəmli simalarından biri olan Hurdazlı İsa Əfəndi olub.[4] O dövrdə Məsudiyə oteli kimi tanınan oteli bir müddət idarə edən İsa Əfəndi, onu 1917-ci ildə Əli Babaya təhvil vermişdir. Əli Baba həm də o dövrdə Maarif hamamının icarəçisi idi. Əli Baba Havzada Mustafa Kamal Paşanı qəbul etdiyi üçün "otelçi" kimi tanınırdı.[4]
Mustafa Kamal və yoldaşlarının Samsundan Havzaya keçmək qərarından sonra Havza rayon valisi Fəxri bəy, Əli Babanın Məsudiyə otelindəki müştəriləri boşaltdırıb bir ay müddətinə binanı onlara kirayəyə verdi.[5] İki mərtəbəli bina kərpicdən tikilib. Birinci mərtəbəsində 4, ikinci mərtəbəsində isə 5 otaq var. Taxta tavanı və döşəməsi olan bina maili damla örtülmüşdür. Otelin birinci mərtəbəsində şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətlərində bir-birinə baxan iki otaqdan biri Paşa üçün "iş otağı", digəri isə "yataq otağı" kimi hazırlanmışdı.[5] Onun bəzi hərbi və mülki məmurları otelin yuxarı mərtəbələrindəki otaqlarda, digərləri isə Havzanın görkəmli şəxsiyyətlərinə məxsus malikanələrdə yerləşdirilmişdi.[5]
Bu binada keçirilən ən vacib görüşləri; Mustafa Kamalın Semyon Mixailoviç Budyonnının rəhbərlik etdiyi Sovet nümayəndə heyəti ilə görüşü[6] və Giresundan olan Topal Osman Ağa ilə görüşü olub.[7]
Bina iki mərtəbəlidir. Birinci mərtəbəsində 4, ikinci mərtəbəsində isə 5 otaq var. Taxta tavanı və döşəməsi olan bina maili damla örtülmüşdür.[8] Binanın birinci mərtəbəsində şimal-qərb və şimal-şərq istiqamətlərində bir-birinə baxan otaqlar "iş otağı", digəri isə "yataq otağı" kimi istifadə edilmişdir. Digər otaqlar hərbi və mülki vəzifəli şəxslər üçün istifadəyə verilmişdi və bəzi otaqlarında Havzanın tanınmış şəxsləri də yerləşdirilmişdi.[8]
Bu, Atatürkün 1919-cu il 25 may-13 iyun tarixləri arasında Havzada olduğu zaman iş otağı idi.[8] Atatürk bir çox qonaqlarını burada qarşılayıb. Otaqda olan teleqraf manipulyatoru Atatürkün yazışmalarında istifadə etdiyi ilk rabitə vasitəsi idi.[8] Bu otaqda Türkiyə Respublikasının ilk prezidentlik gerbi də nümayiş olunur.[8]
Bu otaqda nümayiş olunan ən vacib əsərlərdən biri Atatürkün öz əl yazısı ilə (Osmanlı türkcəsində) yazılmış və imzası olan sənəddir.[9] Bu sənəd Atatürkün Havza rayonunun valisi Fəxri bəyə Havzaya gəlməzdən əvvəl cavablandırılması üçün verdiyi 12 bəndlik sual olan sənəddir.[9] Cümhuriyyətin ilk illərində Havza ilə bağlı foto sərgisi, Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı yunanların törətdiyi qırğınları sübut edən fotoşəkillər, Atatürkün və mülki vəzifəli şəxslərin fotoşəkilləri, İstiqlaliyyət müharibəsi "İlk xəbərləri", İstiqlaliyyət müharibəsini başladan ilkin sənədlər və bir çox nümunələr burada sərgilənir.[9]
Bu otaqlarda Atatürkün yaşadığı illərdən qalan əşyalar, İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı istifadə edilən bəzi silah və kitablar sərgilənir.[9] Həmçinin, Atatürkün dövründə istifadə edilən mətbəx əşyaları, qadın geyimləri və ənənəvi ayaqqabılar kimi yerli məhsullar və evin yuxarı mərtəbəsində qədim türk həyatını əks etdirən qonaq otağı da vardır.[9]
1922-ci ildə 4500 lirəyə alınan Atatürkün iş otağı kimi xidmət edən otaq qorunub saxlanılaraq "Qazi otağı" adlandırılmış, digər otaqlar isə Havza Bələdiyyəsinin Xidməti binası kimi istifadə edilmişdir. 1984-cü ildə boşaldılan bina, 1994-cü ildə əyalət administrasiyasının maliyyə dəstəyi ilə rayon qubernatorluğu tərəfindən təmir və yenidənqurma işləri nəticəsində ziyarətçilər üçün açılıb. 2001-ci ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi binanın təməlinin və taxta dayaqlarının çökməsi, çürüməsi səbəbindən təmir işlərini başlatmış, dekorasiya işləri də aparılmışdır.[3]
Havza rayon qubernatorluğu tərəfindən təmir edilən bina 25 may 2002-ci ildə Mustafa Kamal Paşanın Havza Qərargahı (Havza Atatürk Evi) adı ilə muzey kimi ictimaiyyətə açılmışdır.
Bina Daşınmaz əmlak, Əntik əşyalar və Abidələr Ali Şurasının 12.07.1980-ci il tarixli qərarı ilə daşınmaz mədəni irs obyekti kimi, A-2371 nömrəsi ilə qeydiyyata alınıb.
Əvvəllər Yanğından Mühafizə İdarəsi tərəfindən istifadə edilən birinci mərtəbə, idarə öz binasına köçdükdən sonra Xalq Təhsili Mərkəzi Müdirliyinə verildi. İkinci mərtəbəsində Atatürkün iş otağı, yataq otağı, Havza otağı və istirahət otağı o dövrdə istifadə olunan mebellərlə birgə yenidən quruldu. Üçüncü mərtəbədə Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi üçün ilkin hazırlıqların aparıldığı Amasya, Sivas, Ərzurum və Ankara vilayətlərinə həsr olunmuş otaqlar yerləşdirilib. Atatürkün Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı yaşadığı və iş mərkəzlərini qurduğu bu şəhərlərlə bağlı sənədlər və rəsmlər sərgilənir.
Muzeydə yataq otağı və iş otağından əlavə iki zal da var. Zalda Atatürkün Havzaya gəldiyi dövrə aid əşyalar, İstiqlaliyyət müharibəsində istifadə edilən bəzi silahlar, müharibə haqqında kitablar; XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərinə aid yerli qadın geyimləri; yuxarı mərtəbədəki zalda isə qonaq otağı dəsti yer alıb.
Havza Atatürk ev-muzeyində Mustafa Kamalın qonaq olduğu dövrdə istifadə edilən orijinal əşyalar da nümayiş olunur. Onun masası, kreslosu və stulları olduğu kimi qorunub saxlanılıb. Atatürkün yataq otağının divarında Türkiyə Respublikasının ilk gerbinin orijinalı da asılıb.[10] Atatürk, prezident kimi bu gerbi 24 sentyabr 1924-cü ildə ikinci səfəri zamanı Havzaya hədiyyə edib.
Muzeyin emalatxanasında heykəltəraş Adil Çelik tərəfindən qəlib və tökmə üsulundan istifadə etmədən muzeyin özündə yaradılan Atatürk və silahdaşlarının mum fiqurları da var.
Samsun Vilayət Xüsusi İdarəsi muzeyin təmirini tender elanı ilə elan etdikdən sonra,[11] 14 iyun 2010-cu ildə başa çatan tenderin dəyəri 289.145.64 tl dəyərində müəyyən edildi.[12] 10 avqust 2010-cu ildə başlanan işlərə binanın ətrafının tədqiqi, bərpası, yenidən dizaynı və abadlaşdırılması daxil idi.[11]
- ↑ "Samsun - Havza Atatürk Evi" (Türkçe). Samsun: kultur.gov.tr. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- ↑ "Samsun, Havza Atatürk Evi Müzesi" (Türkçe). Samsun: telifhaklari.gov.tr. 14 Eylül 2005.
- 1 2 "Havza Atatürk Evi ve Müzesi" (Türkçe). Samsun: ataturkdevrimleri.com. 23 Mart 2015 tarixində arxivləşdirilib.
- 1 2 "Samsun - Havza Atatürk Evi ve Müzesi" (Türkçe). Samsun: isteataturk.com. 7 Haziran 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- 1 2 3 "Samsun, Havza Atatürk Evi Müzesi" (Türkçe). Samsun: kvmgm.kulturturizm.gov.tr. 27 Aralık 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- ↑ "Üçüncü Gün" (Türkçe). Samsun: samsun.bel.tr. 16 Mart 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- ↑ "YARBAY TOPAL OSMAN AĞA" (Türkçe). Samsun: giresun.gov.tr. 19 Ocak 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- 1 2 3 4 5 "Havza Atatürk Evi". Türkiye Kültür Portalı. 23 Mayıs 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 Şubat 2023.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Atatürk Evi Müzesi". 3 Ocak 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 Şubat 2023.
- ↑ "Havza Atatürk Evi" (Türkçe). Samsun: ataturktoday.com. 16 Temmuz 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.
- 1 2 "Havza Atatürk Evi Restorasyonu Uygulama İşi" (Türkçe). Samsun: kvmgm.kulturturizm.gov.tr. 2 Haziran 2010. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.[ölü keçid]
- ↑ "HAVZA ATATÜRK EVİ RESTORASYONU BAŞLADI" (Türkçe). Samsun: samsunozelidare.gov.tr. 10 Ağustos 2010. İstifadə tarixi: 24 Ekim 2010.[ölü keçid]