Hüseyn Hacim Çarıqlı (türk. Hüseyin Hacim Çarıklı;[1] 1881, Uşak ili – 5 dekabr 1965) — Türkiyə dövlət xadimi və siyasətçi.
| Hacim Çarıqlı | |
|---|---|
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1881 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 5 dekabr 1965 (83–84 yaşında) |
| Partiya | |
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Mülkiyyə Məktəbini bitirmişdir. Burxaniyyə, Gönen, Berqama, Palas və Çeşmə kaymakamlıqları, İzmir Polis İdarəsinin rəisliyi, Akhisar kaymakamlığı, Havran və Karesi mutasarrıflıqları, Balıkesir Müdafiəyi-Hüquq Cəmiyyətinin sədri, Osmanlı Məclisi-Məbusanın IV çağırışında Karesi məbusluğu, TBMM-nin I çağırışında Karesi millət vəkilliyi (çağırış müddətində fövqəladə səlahiyyətli Bursa valisi təyin edilmişdir), II çağırışda Diyarbəkir, Konya və Əl-Cəzirə İstiqlal Məhkəmələri sədrliyi və III çağırışda Girəsun, IV, V, VI, VII və VIII çağırışlarda Balıkesir millət vəkilliyi, II çağırışda Məmurin Mühakimət Komissiyasının sədrliyi, VIII çağırışda Ərizələr Komissiyasının sədrliyi vəzifələrini icra etmişdir.
Yunanıstan işğalının ilk günlərindən etibarən Daxili Egey bölgəsində Qüvayi-milliyə hərəkatlarının təşkilinə rəhbərlik etmişdir.
1881-ci ildə Uşaqda anadan olmuşdur. Aşar müdirlərindən Nevşəhərli Əhməd Möhyəddin Əfəndinin oğludur. İzmir Mülkiyyə İdadisini və İstanbulda Məktəbi-Mülkiyyəni bitirmişdir (1904). Osmanlı dövlətinin son illərində mülki idarəçilik karyerası qurmuş, Birinci Dünya müharibəsi zamanı (1917) Suriyada Dəraa mutasarrıfı olmuşdur.[2]
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Balıkesir mutasarrıflığına təyin edilmişdir, lakin İttihad və Tərəqqi üzvü olduğu üçün Kürəkən Fərid Paşa hökuməti tərəfindən vəzifədən uzaqlaşdırılmışdır (1919). 15 may 1919-cu ildə Yunanıstan qoşunları İzmirə desant çıxardığı zaman Hacim Möhyəddin bəy Balıkesirdə mutasarrıf idi. Yunanıstan qüvvələrinin İzmirə yerləşməklə kifayətlənməyib daxili bölgələrə doğru irəliləyəcəyi öyrəndikdən sonr Hacim Möhyəddin bəy bölgədə Vasif Çınar, Mehmed Vəhbi Bolak, Hulusi Darblı və Həmdi Körpülü bəylərlə əlaqə yaratmış, Balıkesirdə milli konqresin çağırılmasına öncülük etmişdir. Balıkesir konqresi bəzi məsələlərdə Ərzurum konqresindən də daha təşəbbüskar xarakter daşıyırdı. Burada qəbul edilən qərarların icrasına dərhal başlanmışdır. Hacim Möhyəddin bəy avqustun əvvəlində Nazillidə keçirilən ikinci konqresin, eləcə də 16–25 avqust tarixlərində Alaşehirdə keçirilən üçüncü konqresin təşkili və keçirilməsinə rəhbərlik etmişdir. Beləliklə, bölgədə Qüvayi-milliyənin liderliyini üzərinə götürmüş olmuşdur.[2]
Təşkil etdiyi qurumun mübarizəni davam etdirdiyi günlərdə Hacim Möhyəddin bəy Məclisi-Məbusana qatılmaq üçün İstanbula getmiş, lakin bu vəzifə uzun sürməmişdir. İstanbulda işğal qüvvələrinin qanunverici orqanı dağıtmasından (1920) sonra Ankaraya keçmiş və orada açılan birinci TBMM-də fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Bursa işğal edildiyi günlərdə (8 sentyabr 1920) həmin şəhərin valisi idi. Bursanın yunanlar tərəfindən işğalı səbəbilə TBMM-də ciddi tənqidlərə məruz qalmış və ittiham edilmişdir, lakin Mustafa Kamal Paşanın müdaxiləsi ilə mühakimə olunmasının qarşısı alınmışdır. Hacim Möhyəddin bəy 1920-ci ildən 1950-ci ilə qədər məclisdəki yerini qorumuşdur. Bu müddətdə 4 saylı Konya və Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsinə sədrlik etmişdir (1922–1926).[2] Məhkəmə fəaliyyətinin ilkin mərhələsində əsasən İstanbulda yaşayan kürd elitasını, xüsusilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin keçmiş üzvlərini hədəf almış və onların bir qismini ölüm cəzasına məhkum etmişdir. Cəmiyyətin keçmiş rəhbərləri Seyyid Əbdülqədir və onun oğlu Seyyid Mehmed,[3] Fuad Berxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci ildə Diyarbəkir Ulu məscidinin qarşısında edam edilmişdir.[4] Məhkəmənin çıxardığı hökmlər qəti xarakter daşıyır və apellyasiya qaydasında şikayət edilə bilmirdi.[5] 1950-ci ildən sonra siyasi fəaliyyətdən çəkildi. 1965-ci ildə İzmirdə vəfat etmişdir.
Qırmızı-Yaşıl lentli "İstiqlal" medalı sahibidir. Evli idi, beş övladı olmuşdur.[1]
Britaniya casusu Tomas Edvard Lourens tərəfindən Hacim bəyin Dəraa mutasarrıflığı dövründə onun namusuna təcavüz etdiyi iddia edilmişdir. Bu iddia "Ərəbistanlı Lourens" filmində də yer almışdır. Hacim bəyin oğlu Turqut Çarıqlı "Babam Hacim Muhittin Çarıklı" adlı kitabında işgəncə və təcavüz iddialarını təkzib etmişdir. Turqut Çarıklı əsərində Lourensin təsvir etdiyi şəxsin atasına qətiyyən bənzəmədiyini, bu böhtanın Havranda üsyan qaldırmaq cəhdində uğursuzluğunu əsaslandırmaq məqsədilə irəli sürülmüş ola biləcəyini bildirmişdir.[6][7]
- ↑ 1 2 BABUÇOĞLU, Murat. Birinci Dönem Meclis Albümü 1920 - 1923. TBMM Albümü Cilt 1. TBMM Basımevi. ISBN 978-605-2089-82-8. 11 aprel 2015 tarixində arxivləşdirilib – tbmm.gov.tr vasitəsilə.
- ↑ 1 2 3 "TÜRK PARLAMENTO TARİHİ MİLLÎ MÜCADELE VE T.B.M.M. I. DÖNEM 1919 - 1923 III. CİLT" (PDF). 21 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
- ↑ Ozoglu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (ingilis). SUNY Press. 1 yanvar 2004. 89. ISBN 978-0-7914-5994-2.
- ↑ Üngör, Ugur Ümit. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. 240–242. İstifadə tarixi: 9 aprel 2020.
- ↑ Göçek, Fatma Müge. Denial of Violence: Ottoman Past, Turkish Present, and Collective Violence Against the Armenians, 1789-2009 (ingilis). Oxford University Press. 2015. 311. ISBN 978-0-19-933420-9.
- ↑ "'Havran mutasarrıfı Hacim Bey' 17 Şubat 2006 tarihli Radikal gazetesi". 12 yanvar 2014 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "'Casus Lavrens'in Tecavüz yalanı' 21 Mayıs 2006 tarihli Yeni Şafak gazetesi". 20 noyabr 2008 tarixində arxivləşdirilib.