Hacımurad Mustafayeviç Əmirov (darg. ХIяжи-Мурад Амиров, həmçinin Murad bəy Mizancı Dağıstanlı və ya Mizancı Murad (türk. Mizancı Murat; 1854[1], Uraxi[d], Dağıstan MSSR – 15 aprel 1917, İstanbul) — Osmanlı dövrünün monarxist, demokrat, dövlət xadimi, siyasətçisi, jurnalisti və tarixçisi. O, siyasi elmlər və ilahiyyat doktoru, professor olmuş, Osmanlı İmperiyası Kişi Pedaqoji İnstitutunun direktoru kimi xidmət etmişdir.
| Hacımurad Əmirov | |
|---|---|
| türk. Mizancı Murat | |
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1854[1] |
| Doğum yeri |
|
| Vəfat tarixi | 15 aprel 1917 (62–63 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Partiya | |
| Fəaliyyəti | jurnalist, yazıçı, siyasətçi |
| Dini | islam[2] |
O, xüsusilə İkinci Məşrutiyyət dövründə osmanlıçılıq ideyasının yenidən dirçəldilməsi istiqamətində apardığı fəaliyyəti ilə tanınmışdır.[3]
Mizancı Murad 1853-cü ildə Rusiya imperiyası tərkibində olan Dağıstanın Uraxi kəndində anadan olmuşdur.[4] Başqa mənbələrə görə, o, indiki Gürcüstanın Tiflis şəhərində anadan olmuşdu.[5] Onun babası Hacı Mustafa Əfəndi olmuşdur.[4] Dağıstanın azadlıq mübarizəsi simalarından olan Hacı Muradın xatirəsinə ithafən ona Murad adı verilmişdir.[6] 1864-cü ildə rüşdiyyə təhsilini başa vurduqdan sonra lisey təhsili almaq üçün Sevastopola göndərilmiş, 1873-cü ildə Sevastopol İdadisini bitirdikdən sonra İstanbula gəlmişdir. Maliyyə naziri Şirvanizadə Mehmed Rüşdü Paşanın iqamətgahında yerləşmiş və onun himayəsi altında olmuşdur.[4] Şirvanizadə Hələb valisi təyin edildikdə onunla birlikdə Hələbə getmişdir. Şirvanizadənin vəfatından sonra İstanbula qayıtmış və Səid Mollanın oğullarına dərs demək məqsədilə onun mülkündə məskunlaşmışdır.[7]
Rus və fransız dillərini bilən Mehmed Murad Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat və nəşriyyat strukturunda tərcüməçi kimi işə qəbul edilmişdir. 1877-ci ildə Hilmi Mollanın qızı Həsibə xanım ilə evlənmişdir. Həmin ildə Mülkiyyə Məktəbində tarix və coğrafiya fənlərindən dərs deməyə başlamış, 1880-ci ildə Darülmüəllimində tarix müəllimi kimi fəaliyyət göstərmiş, eyni zamanda bu təhsil müəssisəsində direktor vəzifəsini icra etmişdir. 1882-ci ildə Maarif Nazirliyinin Təftiş və Müayinə Heyətinin üzvlüyünə təyin edilmişdir.[7] Aleksandr Qriboyedovun "Ağıldan bəla" komediyasının türk dilinə ilk tərcüməsini etmişdir.[8][9][10]
1876–1877-ci illərdə "Vakit" və İttihad qəzetlərində siyasi mövzularla bağlı müntəzəm məqalələr dərc etdirmiş Mehmed Murad bəy 1886-cı ildən etibarən "Mizan" qəzetinin nəşrinə başlamışdır. Yazılarında əsasən azadlıq və məşrutiyyət ideyalarına yer vermişdir.[11] İdarəçiliyə yönəltdiyi tənqidlər onun ciddi təqiblərə məruz qalmasına, qəzetinin senzura altına alınmasına və tez-tez bağlanmasına səbəb olmuşdur. 1890-cı ildə "Mizan" qəzetinin nəşrini dayandırmışdır. 1891-ci ildə Düyun-u Ümumiyyə komissarı vəzifəsinə təyin edilmiş və bu vəzifəni dörd il icra etmişdir. Ölkənin inkişafı məqsədilə hazırladığı islahat layihəsinin sultan tərəfindən diqqətə alınmaması nəticəsində İstanbuldan ayrılmağa qərar vermişdir. Düyun-u Ümumiyyədə fəaliyyət göstərən xarici nümayəndələrin də təsiri ilə Avropaya getmişdir.[6]
1892-ci ildə avtobioqrafik xüsusiyyətlər daşıyan "Turfanda mı Yoksa Turfa mı?" adlı romanını nəşr etdirmişdir. Əsərdə osmanlıçılıq və islamçılıq ideyaları fonunda Tənzimat dövrü ziyalısının mövqeyi təhlil edilmiş, dövlət idarələrindəki korrupsiya halları, himayədarlıq, qohumbazlıq, əsassız maaş artımları və dövrün mənəvi aşınmaları təsvir olunmuşdur.[6]
1895-ci ilin noyabr ayının sonunda Sevastopol vasitəsilə Dağıstana, oradan isə Kiyev–Vyana marşrutu ilə Parisə gedən Mehmed Murad bəy sürgündə və ya müxtəlif səbəblərlə xaricdə olan "gənc türklər" ilə əlaqələr qurmuşdur. Daha sonra erməni məsələsinə həll yolu tapmaq ümidi ilə Londonda baş nazir Robert Solsberi və erməni komitəçiləri ilə görüşmüş, lakin bu təşəbbüslər nəticəsiz qalmışdır. Parisə qayıtdıqdan sonra İttihad və Tərəqqi Partiyasının Paris şöbəsinin rəhbəri olan Əhməd Rzadan lazımi dəstək görmədiyinə görə Qahirəyə getmiş və "Mizan" qəzetini orada nəşr etdirmişdir. Bu dövrdə yazılarında II Əbdülhəmidə qarşı sərt tənqidlər irəli sürmüşdür. Məqalələrindən birində sultanı taxtdan çəkilməyə çağırdığı üçün ölüm cəzasına məhkum edilmişdir.[6]
1896-cı ilin iyul ayında yenidən Parisə gedən Mehmed Murad bəy 1896-cı ilin noyabrında keçirilən qurultayda Əhməd Rzaya müxalif olanların dəstəyi ilə İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin rəhbərliyinə keçmişdir. Cəmiyyətin mərkəzini Cenevrəyə köçürmüş və "Mizan" qəzetinin nəşrini burada davam etdirmişdir. Bu mərhələdə cəmiyyət Mizancı Muradın rəhbərlik etdiyi Cenevrə qolu və Əhməd Rızanın liderlik etdiyi Paris qolu olmaqla iki hissəyə bölünmüşdür. Mizancı Muradın cəmiyyət sədri kimi fəaliyyəti 1897-ci ildə istefa verməsi ilə başa çatmışdır. Həmin il sultan İstanbuldakı tanınmış bütün "gənc türklər"i toplamış və onları Trablusqərb vilayətinə sürgün etdirmiş, Avropada yaşayan "gənc türklər"in paytaxta qayıtmasını və onların qəzetlərinin bağlanmasını təmin etmək məqsədilə sərhafiyə Əhməd Cəlaləddin Paşanı vəzifələndirmişdir. Mizancı Murad da İstanbula qayıtmağa razı salınan "gənc türklər" arasında olmuşdur.[4]
Qəzetinin nəşrini dayandıraraq İstanbula qayıdan Mizancı Murad Əhməd Cəlaləddin Paşanın sultan adından verdiyi islahat vədlərinin yerinə yetirilmədiyini müşahidə etmişdir. Tələb etdiyi fikir azadlığı təmin edilməmiş, jurnalistlər ciddi nəzarət altında saxlanılmışdır. 1899-cu ildə Dövlət Maliyyə Dairəsi Şurasının üzvlüyünə təyin edilmiş və 1908-ci ilə qədər bu vəzifədə qalmışdır.[4]
1908-ci ildə İkinci Məşrutiyyətin elan edilməsindən sonra vəzifəsindən ayrılmış və "Mizan" qəzetini yenidən nəşr etməyə başlamışdır. Həmin ildə "Mücahede-i Milliye" adlı xatirə kitabını çap etdirmişdir. Bu mərhələdə hakimiyyətdə olan İttihad və Tərəqqi üzvlərinə müxalif mövqe tutmuş, siyasi baxışlarında daha çox islamçı istiqamətə yönəlmişdir. Bir müddət sonra qəzeti bağlanmış, özü isə həbs edilmişdir. İttihad və Tərəqqi idarəçiliyinə qarşı baş vermiş 31 mart hadisələrində iştirak etdiyi iddiası ilə fövqəladə hərbi məhkəmədə mühakimə olunmuş və ömürlük qala həbsinə məhkum edilərək Rodosa sürgün edilmişdir.[4] Rodos və Lesbos adasında təxminən dörd il yaşamışdır. Bu dövrdə on iki cild kimi planlaşdırdığı Osmanlı tarixinə dair "Tarih-i Ebülfaruk" adlı əsərin Körpülülər dövrünü əhatə edən yeddi cildini nəşr etdirmişdir.[6]
1912-ci ildə ümumi əfvdən yararlanaraq İstanbula qayıtmışdır. Müalicə məqsədilə bir müddət İsveçrə və Fransada qaldıqdan sonra yenidən İstanbula dönmüşdür. Müxtəlif qəzet və jurnalların nəşrini davam etdirmiş, İttihad və Tərəqqiyə qarşı müxalif mövqeyini saxlamışdır. Mizancı Murad 15 aprel 1917-ci ildə Anadoluhasarında yerləşən mülkündə vəfat etmişdir.[7]
Murad bəy aşağıdakı əsərlərin müəllifidir:[12]
- Târîh-i Umûmî (4 c, 1880-1882)
- Muhtasar Târîh-ı Umûmî (1885)
- Muhtasar Târîh-i İslâm (1890)
- Devr-ı Hâmidî Âsârı (1891)
- Turfanda mı Yoksa Turfa mı? (1892)
- Le Palais de Yıldız et la Sublime Port (1896)
- Müdâfaa Niyetine Bir Tecâvüz (1896)
- La Force et la Faiblesse de la Turquim (1897)
- Hürriyet Vadisinde bir Pençe-i İstibdâd (1908)
- Mücâhede-i Milliye (1908)
- Tencere Yuvarlandı Kapağını Buldu (piyes, 1908)
- Târîh-ı Ebülfâruk (7c, 1909-1916)
- Enkaz-ı İstibdâd içinde Züğürdün Tesellîsi (1911)
- Tatlı Emeller Acı Hakikatler (1912)
- Taharrî-yı İstikbâl (2 c, 1913-1914).
- ↑ 1 2 Murad Mizanci // http://uli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007265579605171.
- ↑ https://islamansiklopedisi.org.tr/mizanci-murad.
- ↑ https://www.beyaztarih.com/ansiklopedi/mizanci-murat
- ↑ 1 2 3 4 5 6 http://www.os-ar.com/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=502004 (#bare_url_missing_title).
- ↑ Erik Jan Zürcher. The Unionist Factor: The Rôle [sic] of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905-1926. Leiden: E.J. Brill. 1984. səh. 15. ISBN 978-90-04-07262-6.
- ↑ 1 2 3 4 5 http://www.risaleinurenstitusu.org/index.asp?Section=Enstitu&SubSection=EnstituSayfasi&Date=4%2F8%2F2005&TextID=894 (#bare_url_missing_title).
- ↑ 1 2 3 http://www.sehiryayinlari.net/yazar/mizanci-mehmed-murad (#bare_url_missing_title).
- ↑ М.А. Гамазов. «Горе от ума» в турецком переводе // Вестник Европы. № 1. Москва. 1886. 430–450.
- ↑ Аблогина Евгения Владимировна, Разумова Нина Евгеньевна. «Горе от ума» в переводах: попытка статистики // Сибирский филологический журнал. № 3. 2010. 2022-01-12 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Писатели дагестанского зарубежья". 22 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 iyun 2020.
- ↑ Ozan Arslan; Çınar Özen. "The Rebirth of the Ottoman Committee of Union and Progress in Macedonia Through the Italian Freemasonry". Oriente Moderno. 85 (1). 2005: 96. doi:10.1163/22138617-08501005.
- ↑ "Газават.ру :: История - Кавказская эмиграция - ПИСАТЕЛИ ДАГЕСТАНСКОГО ЗАРУБЕЖЬЯ". gazavat.ru. 2 aprel 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 may 2022.