Girdəyarpaq irqa

Girdəyarpaq irqa
Girdəyarpaq irqa
Elmi təsnifat
	Domen: Eukariotlar Klad: Diaphoretickes Ranqsız: Arxeplastidlər Aləm: Bitkilər Klad: Streptofitlər Klad: Ali bitkilər Klad: Çoxsporlu bitkilər Klad: Borulu bitkilər Klad: Toxumlu bitkilər Klad: Çiçəkli bitkilər Klad: Evdikotlar Klad: Bazal evdikotlar Klad: Superrozidlər Klad: Rozidlər Klad: Fabidlər Dəstə: Gülçiçəklilər Fəsilə: Gülçiçəyikimilər Yarımfəsilə: Gavalıkimilər Triba: Almakimilər Yarımtriba: Almakimilər Cins: İrqa Növ: Girdəyarpaq irqa
Beynəlxalq elmi adı
	Amelanchier ovalis Medik., 1793;
ITIS	836602
NCBI	1000415
EOL	633512

Girdəyarpaq irqa (lat. Amelanchier ovalis) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin i̇rqa cinsinə aid bitki növü.

Arealı

Əsasən cənubi, şərqi, qərbi Avropada Şimali Belçika, Şimali Afrikada, Ön Asiyada, Mərkəzi Almaniyada geniş yayılmışdır. Qafqazda təbii və mədəni halda rast gəlinir.

Botaniki xarakteristikası

Hündürlüyü 1-4 metrə çatan, çox hündür olmayan, yarpağı tökülən ağacdır. Möhkəm kök sistemlinə malikdir, 30-40 sm dərinliyə gedir, hətta qayalıqların çatlamasına səbəb olur. Çətri açıq yaşıldan tünd çəhrayıya qədər dəyişir. Yarpağı yumurtavari 8-15 mm uzunluqdadır. Çiçəkləri aprel, may aylarında yarpaqlama ilə eyni vaxtda açır. Avqust, sentyabr aylarında qara, göy rəngdə 5-15 mm diametrində olan meyvəsi yetişir.

Ekologiyası

Dəniz səviyyəsindən 2000 metr hündürlükdə, günəşli ərazilərdə bitir. Qışda 40-500C şaxtaya dözür, havanın temperaturu müsbət 5-70C-də çiçəkləyir. Torpağın turşuluğuna davamlıdır.

Azərbaycanda yayılması

Böyük, Kiçik Qafqaz və Naxçıvan MR-da təbii halda yayılmışdır.

İstifadəsi

XVI əsrdən bəzək bitkisi kimi parklarda, bağlarda, canlı çəpərlərin salınmasında, meyvəsinin şirin dadına görə isə kulinariyada istifadə edilir. Ondan cem, mürəbbə, kampot, çaxır hazırlanır. Tərkibində C vitamini, kumarin, zəhərli maddələr, flavanol, gümüş, qurğuşun, kobalt vardır. Meyvəsindən yarımvitaminlər hazırlanır ki, bu da əsəb xəstəliklərində, yuxusuzluqda istifadə edilir. Qabığı və yarpaqları səhiyyədə istifadə edilir.

Sinonimləri

Homotipik sinonimləri

Amelanchier amelanchier (L.) H.Karst.
Amelanchier ovalis subsp. vulgaris Rivas Goday & Borja
Amelanchier rotundifolia Dum.Cours.
Amelanchier vulgaris Moench
Aronia amelanchier (L.) Rchb.
Aronia rotundifolia Pers.
Crataegus amelanchier (L.) Desf.
Crataegus rotundifolia Lam.
Mespilus amelanchier L.
Prunus amelanchier (L.) P.Gaertn., B.Mey. & Scherb.
Pyrus amelanchier (L.) Du Roi
Sorbus amelanchier (L.) Crantz

Yarımnövləri

Amelanchier ovalis subsp. embergeri Favarger & Stearn
Amelanchier ovalis subsp. integrifolia (Boiss. & Hohen.) Bornm.
Amelanchier ovalis subsp. ovalis