Fond mühasibatlığı — vəsaitlərin istifadəsinin müəyyən məqsədlər və ya hüquqi məhdudiyyətlərlə məhdudlaşdırıldığı hallarda həmin vəsaitlərin ayrıca qeydiyyatını və idarə olunmasını təmin edən mühasibat sistemidir. [1]Bu sistem xüsusilə dövlət qurumlarında, qeyri-kommersiya təşkilatlarında, xeyriyyə fondlarında və bəzi beynəlxalq təşkilatlarda istifadə olunur. Fond mühasibatlığının əsas məqsədi maliyyə resurslarının necə istifadə edildiyini izləmək və donorlar, hökumət qurumları və digər maraqlı tərəflər qarşısında hesabatlılığı təmin etməkdir.
Fond mühasibatlığı ənənəvi kommersiya mühasibatlığından fərqli olaraq mənfəət əldə etməyə deyil, vəsaitlərin müəyyən olunmuş məqsədlərə uyğun istifadə olunmasına nəzarət etməyə yönəlib. Bu sistemdə maliyyə resursları müxtəlif fondlara bölünür və hər fondun öz gəlirləri, xərcləri və balansı ayrıca uçota alınır.[2][3]
Fond mühasibatlığının tətbiqi aşağıdakı məqsədlərə xidmət edir:[4]
- donorların və ya qanunvericiliyin qoyduğu məhdudiyyətlərə riayət olunmasını təmin etmək
- maliyyə vəsaitlərinin məqsədyönlü istifadəsini izləmək
- şəffaf maliyyə hesabatlığı yaratmaq
- dövlət və ictimai nəzarəti asanlaşdırmaq
Bu yanaşma xüsusilə qrantlar və ianələr hesabına fəaliyyət göstərən təşkilatlar üçün vacibdir.
Fond mühasibatlığında fond müəyyən məqsəd üçün ayrılmış maliyyə resurslarının və onların istifadəsi ilə bağlı əməliyyatların ayrıca uçot vahididir. Hər fond müstəqil maliyyə subyekti kimi fəaliyyət göstərir və onun aktivləri, öhdəlikləri, gəlirləri və xərcləri ayrıca qeyd olunur.[5]
Fondlar adətən aşağıdakı kimi təsnif edilir:[6]
- Məhdudlaşdırılmış fondlar – donor və ya qanun tərəfindən istifadəsi müəyyən məqsədlərlə məhdudlaşdırılmış vəsaitlər
- Məhdudlaşdırılmamış fondlar – təşkilatın sərbəst istifadə edə bildiyi vəsaitlər
- Müvəqqəti məhdudlaşdırılmış fondlar – müəyyən müddət və ya şərt yerinə yetirilənədək məhdudlaşdırılan vəsaitlər
Fond mühasibatlığı müxtəlif təşkilat növlərində istifadə olunur. Onların ən geniş yayıldığı sahələr bunlardır:[7]
- dövlət və bələdiyyə qurumları
- qeyri-kommersiya təşkilatları
- xeyriyyə və humanitar fondlar
- universitetlər və təhsil müəssisələri
- dini və ictimai təşkilatlar
Bu təşkilatlarda müxtəlif proqram və layihələr üçün ayrılmış vəsaitlərin ayrı-ayrılıqda idarə olunması vacib olduğundan fond mühasibatlığı effektiv idarəetmə aləti hesab olunur.[8]
Fond mühasibatlığında hazırlanan maliyyə hesabatları təşkilatın maliyyə vəziyyətini və vəsaitlərin istifadəsini göstərir. Əsas hesabat növlərinə aşağıdakılar daxildir:[9]
- maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat
- fəaliyyət nəticələri haqqında hesabat
- pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat
- fondların dəyişməsi haqqında hesabat
Bu hesabatlar donorlar, dövlət qurumları və ictimaiyyət üçün təşkilatın fəaliyyətinin şəffaflığını təmin edir.
Bəzi mütəxəssislər fond mühasibatlığının mürəkkəb və çoxsaylı hesabat prosedurlarına malik olduğunu qeyd edirlər. [10]Bu sistemin tətbiqi əlavə administrativ xərclər yarada və maliyyə uçotunu daha çətin edə bilər. Bununla belə, qeyri-kommersiya və dövlət sektorunda şəffaflıq və hesabatlılıq baxımından fond mühasibatlığı geniş şəkildə qəbul edilmiş mühasibat modeli hesab olunur.[11]
- ↑ Leon E. Hay (1980). Accounting for Governmental and Nonprofit Entities, Sixth edition, page 5. Richard D. Irwin, Inc., Homewood, IL. ISBN 0-256-02329-8
- ↑ IFRS for Investment Funds Deloitte Development LLC (2008). See "Challenges and Opportunities for Investment Funds" on p. 3. Retrieved 2010-05-17
- ↑ Hedge Funds Accounting. Arxivləşdirilib 2018-06-13 at the Wayback Machine Green Trader Funds. Retrieved 2010-05-17
- ↑ "Profit versus Non-Profit Organizations" (PDF). UCSB Campus Information and Procedure Manual: Fund Accounting. University of California, Santa Barbara. 2004. səh. IX. 14 dekabr 2010 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 mart 2011.
- ↑ "FASB's New Standard Aims to Improve Not-for-Profit Financial Reporting". AICPA.org. AICPA. 7 noyabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 mart 2018. (#invalid_param_val)
- ↑ "A Business Owner's Guide to Consolidated Financial Statements". Today CFO (ingilis). 8 noyabr 2021. İstifadə tarixi: 11 fevral 2022.
- ↑ "What is Fund Accounting". Aplos.com. Aplos. iyul 2014. İstifadə tarixi: 9 mart 2018.
- ↑ Tysiac, Ken. "FASB modifies not-for-profit accounting rules". Journal of Accountancy. 18 avqust 2016. İstifadə tarixi: 9 mart 2018.
- ↑ McCaimbridge, Ruth. "What the New FASB Accounting Standards Will Mean for Your Nonprofit". Nonprofit Quarterly. 13 sentyabr 2016. İstifadə tarixi: 9 mart 2018.
- ↑ Consolidated Financial Statements, p. 5 The American National Red Cross, June 30, 2010. Retrieved 2011-03-21.
- ↑ "Return of Organization Exempt From Income Tax" (PDF). IRS.gov. Internal Revenue Service. İstifadə tarixi: 9 mart 2018.
- John R. Throop. "Fund Accounting—Making sense of church finances". Christianity Today. 1 iyul 2006. 3 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 mart 2010.
- State of Maryland Comprehensive Annual Financial Report, FY 2013 Example of financial statements prepared by a state government.
- Tim Riley (April 28, 2014). The Accountancy Model Arxivləşdirilib 2016-11-06 at the Wayback Machine See chapters 15–19 (p. 191–222) for a quick reference to journal entries and math useful for state and local government fund accounting. The "Funds Characteristics Tree" on p. 191 illustrates relationships between funds.
- Statement of Federal Financial Accounting Concepts 5 Arxivləşdirilib 2013-05-14 at the Wayback Machine Federal Accounting Standards Advisory Board (December 26, 2007). Definitions of elements and basic recognition criteria for accrual-basis financial statements for federal agencies.
- For an example of nonprofit financial reporting, see the Consolidated Financial Statements Arxivləşdirilib 2014-08-02 at the Wayback Machine of the American National Red Cross for the fiscal year ended June 30, 2010.