Fətəli Vəlikəndli

Fətəli Vəlikəndli, kasıb kəndli ailəsində anadan olmuş, ilkin təhsilini məktəbdə almışdır. Sonradan Dərbənddəki mədrəsəyə daxil olaraq ərəb və fars dillərini öyrənmişdir. Fətəli Azərbaycan və ümumilikdə Şərq ədəbiyyatının bilicisi kimi tanınmışdır. Onun yaradıcılığı sonrakı nəsil Azərbaycan aşıqlarının formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir.

O, görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqif ilə yaxın dostluq münasibətlərində olmuşdur. Fətəli Dağıstan azərbaycanlıları (tərəkəmələr) arasında fərdi (müəlliflik) poeziyasının banilərindən biri hesab edilir.

Şair öz şeirlərində yoxsulluq və hüquqsuzluq mövzularına geniş yer vermişdir. Dövrünün ictimai həyatını tənqid edən Fətəli insanları sevinc, məhəbbət və digər bəşəri duyğularla zəngin dünyəvi həyat sürməyə çağırmışdır.

Onun erkən yaradıcılığında sələflərinin ideoloji irsinə ehtiram əlaməti kimi sufizmə maraq müşahidə olunur. Lakin bu meyl tədricən fəlsəfi lirika ilə əvəzlənmişdir. Lirik-fəlsəfi şeirlərində həyatın mənası, varlığın faniliyi və ziddiyyətlərlə dolu mühitə münasibət kimi mövzular ön plana çıxır. Dünya mövzusu və onun obrazı Fətəlinin yaradıcılığında aparıcı xətt təşkil edir; bu motiv sonrakı aşıqların poeziyasında da müxtəlif məna və emosional çalarlarla davam etdirilmişdir.

Şair-aşıq yaradıcılığında şifahi xalq ədəbiyyatının demək olar ki, bütün janrlarından məharətlə istifadə etmişdir. Onun xalq müdrikliyi ilə zəngin nəğmə-şeirləri yarımfolklor xarakteri daşıyırdı. Molla Pənah Vaqifin təsiri ilə Fətəli məhəbbət və gözəllik mövzusunda çoxsaylı nəğmələr yaratmışdır. Eyni zamanda, insanın cəmiyyətdə mənəvi davranış gözəlliyini (böyüklərə hörmət, kiçiklərə qayğı və s.) tərənnüm edən əsərləri də mövcuddur.

Onun ədəbi ənənələrinin və sənətkarlıq xüsusiyyətlərinin davamçıları kimi Cənubi Dağıstanda formalaşmış yaradıcılıq məktəbi Fətəlinin sonrakı şair və aşıqlara təsirini göstərir. Şairin “Gəlir” və “Deyirlər” adlı şeirləri daha məşhurdur.