Dombalan və ya tryufel (lat. Tuber) — yeməli göbələk növü. Yer altında böyüyən və xüsusi qoxusuna görə fərqlənən bu göbələk, bir çox aşpazın ən qiymətli məhsulları arasında sayılır. Dombalanlar ən çox palıd, fıstıq və fındıq ağaclarının kökləri ilə simbiyotik əlaqə yaradır və bu əlaqə onların böyüməsi üçün vacibdir. Həmçinin bu göbələyə yarımsəhra zonalarda da rast gəlinir ki, burada bitki kollara yaxın yerlərdə bitir.[1]
| Dombalan | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
| Elmi təsnifat | ||||
|
XƏTA: latin parametri doldurulmayıb. |
||||
| Beynəlxalq elmi adı | ||||
|
XƏTA HAQQINDA MƏLUMAT Bu parametr doldurulmayıb: latin |
||||
| ||||
Romalılar və yunanlar bu göbələyi xüsusi bir ləzzət kimi dəyərləndirir və onu təbiətin nadir nemətlərindən biri kimi görürdülər. Əsasən Avropada yetişən dombalan, xüsusilə Fransa və İtaliya kimi ölkələrdə yayılmışdır.[2]
İki əsas dombalan növü vardır: Qara dombalan (lat. Tuber melanosporum) və Ağ dombalan (lat. Tuber magnatum). Qara dombalan, ən çox Fransanın Périqord bölgəsində yetişir və dünyada ən məşhur növlərdən biridir. Ağ dombalan isə daha nadir və daha qiymətli hesab edilir və əsasən İtaliyanın Pyemont bölgəsində tapılır. Əsasən Abşeron yarımadasında da rast gəlinən bu bitki Azərbaycanda yabanı şəkildə bitir.[3]
Dombalanların insan tərəfindən yetişdirilməsi digər göbələk növləri ilə müqaisədə çox çətindir, müvafiq iqlim və torpaq şəraiti tələb edir. Bu göbələklərin yer altında yetişməsi, onları tapmaq üçün xüsusi bacarıq tələb edir.
Dombalanlar dad və aroması ilə digər göbələk növlərindən çox seçilir. Yeməklərə əlavə olunan cüzi miqdarda tryufel belə, onlara dərin və zərif bir ləzzət verir. Bu göbələklər əsasən souslarda, makaron yeməklərində, hətta şokolad məmulatlarında istifadə olunur. Qida dəyərinə gəlincə, dombalanlar az miqdarda kalori və karbohidrat ehtiva etsə də, onların dadı və xüsusi ləzzəti yeməkləri zənginləşdirir.[4]
Tibbi tədqiqatlar, dombalan göbələyinin sağlamlığa faydalı bir çox xüsusiyyətə malik olduğunu göstərmişdir. Bu göbələk antioksidant təsirə malikdir və bədənin hüceyrələrini sərbəst radikalların zədələyici təsirindən qorumağa kömək edir. Bu, xüsusilə yaşlanma prosesinin yavaşladılması və xərçəngdən qorunma sahələrində geniş rol oynayır. Dombalanın tərkibindəki bioaktiv maddələr immun sistemini gücləndirir ki, bu da infeksiyalarla mübarizədə təsirlidir. Həmçinin, dombalanların antiinflamator (iltihab əleyhinə) xüsusiyyətlərə malik olduğu aşkar edilmişdir, bu da onların artrit və digər iltihabi xəstəliklərin müalicəsində potensial olaraq istifadə edilə biləcəyini göstərir. Bu göbələyin suyundan göz xəstəliklərinin müalicəsində də geniş istifadə olunur.[5]
Tryufel göbələyi bahalı və nadir olduğu üçün bazar qiyməti olduqca yüksəkdir. Bir kiloqram ağ tryufel minlərlə avro dəyərində ola bilər. Bu səbəbdən tryufel yalnız xüsusi restoranlarda və gurme məhsullar satan mağazalarda tapılır. Tryufel məhsullarına olan tələb dünya miqyasında artmaqdadır və buna görə də yeni tryufel fermaları yaranır.
- ↑ Læssøe, Thomas; Hansen, Karen. "Truffle trouble: what happened to the Tuberales?". Mycological Research. 111 (9). sentyabr 2007: 1075–1099. doi:10.1016/j.mycres.2007.08.004. ISSN 0953-7562. PMID 18022534.
- ↑ Lepp, Heino. "Spore release and dispersal". Australian National Botanic Gardens. 14 noyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2016.
- ↑ Sepahvand VE, və b. "Assessing Drought Stress Tolerance in Persian Oak Seedlings (Quercus brantii Lindl) Inoculated with Summer Truffle Ectomycorrhizal Fungus (Tuber aestivum Vittad)". Iranian Journal of Forest. 17 (1). 1996. doi:10.22034/ijf.2025.466658.1996.
- ↑ Brillat-Savarin, Jean Anthelme. Physiologie du goût. Paris: Charpentier. 1838. English translation Arxivləşdirilib 2008-07-06 at the Wayback Machine
- ↑ "Truffles". Traditional French Food Regional Recipes From Around France. 2017. 7 yanvar 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2017.
- Веб-сайт North American Truffling Society[1]
- Morcillo, M.; Sanchez, M.; Vilanova, X. Truffle Farming Today, a Comprehensive World Guide. Micología Forestal & Aplicada. 2015. ISBN 978-84-617-1307-3.
- Trappe, Matt; Evans, Frank; Trappe, James M. Field Guide to North American Truffles: Hunting, Identifying, and Enjoying the World's Most Prized Fungi. Natural History Series. Ten Speed Press. 2007. ISBN 978-1-58008-862-6.
- Nowak, Zachary. Truffle: A Global History. The Edible Series. Reaktion. 2015. ISBN 978-1-78023-436-6.
- "Why Real Truffles Are So Expensive". en:Business Insider. 26 oktyabr 2019. 12 dekabr 2021 tarixində arxivləşdirilib.