Bu səhifədə iş davam etməkdədir. |
Ser Con Hokvudun qəbirüstü (və ya atlı) abidəsi[1] (it. Monumento equestre a Giovanni Acuto) — italyan rəssam Paolo Uççello tərəfindən çəkilmiş freskadır. Əsər ingilis kondotyeri Con Hokvudun xatirəsinə həsr olunmuş və 1436-cı ildə Florensiya kafedralı üçün sifariş edilmişdir. Freska, İtaliya yarımadasında döyüşmüş muzdlu hərbçinin xatirəsini anan nadir sənət nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, perspektiv anlayışının inkişafında mühüm mərhələ hesab olunur.
| Ser Con Hokvudun qəbirüstü abidəsi | |
|---|---|
| it. Monumento equestre a Giovanni Acuto | |
 | |
| Rəssam | Paolo Uççello |
| Tarixi | 1436 |
| Texnikası | freska |
| Ölçüləri | 820 sm × 515 sm |
| Saxlanıldığı yer | Santa-Mariya-del-Fiore |
| Saytı | wga.hu/frames-e.html?/ht… |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Freskanın sifarişi və sonradan yenidən sifariş edilməsi ilə bağlı siyasi kontekst tarixçilər tərəfindən geniş şəkildə araşdırılmış və müzakirə edilmişdir. Əsər tez-tez Florensiyanın xarici mənşəli bir muzdlu döyüşçünü şəhər qəhrəmanı kimi təqdim etməsi səbəbilə “Florensiya təbliğatı” nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Bu yanaşma eyni zamanda digər kondotyerlərə Florensiyaya xidmət etməyin mümkün mükafatlarını vəd edən simvolik bir mesaj kimi də şərh olunur.[2] Bəzi tədqiqatçılar isə freskanı İntibah dövrü Florensiyasında Albizzi və Mediçi ailələri arasında gedən daxili siyasi rəqabətin məhsulu kimi izah edir; xüsusilə də, Mediçilərin əsərin yenidən sifarişi zamanı onun simvolika və ikonoqrafiyasına müdaxilə etməsi bu fikri gücləndirir.
Bu freska Paolo Uççellonun bu günədək gəlib çatan, müəllifliyi təsdiqlənmiş ən erkən əsəri hesab olunur və onun yaradıcılığının nisbətən yaxşı sənədləşdirilmiş dövrünə aiddir. Əsər 1524-cü ildə Lorenzo di Kredi tərəfindən bərpa edilmiş, bu zaman freskaya çərçivə əlavə olunmuşdur. Sonradan divardan ayrılmış freska müasir dövrdə iki dəfə yer dəyişmişdir. Hal-hazırda o, Florensiya kafedralının nef hissəsinin şimal divarında, Andrea del Kastanyonun çəkdiyi digər kondotyera Nikkolo da Tolentinonun (†1435) təsviri ilə yanaşı yerləşdirilmişdir.
Con Hokvud uzunmüddətli hərbi karyeraya malik olmuş və Florensiya ilə münasibətləri daim mürəkkəb xarakter daşımışdır. O, əvvəlcə Yüzillik müharibə zamanı İngiltərə tərəfdən döyüşmüş, daha sonra isə Avinyon Papalığını narahat edən “Böyük Şirkət”in tərkibində fəaliyyət göstərmişdir.[3] 1360-cı illərdə Albert Ştertsdən “Ağ Şirkət”in komandanlığını ələ keçirən Hokvud, 1363-cü ildə bu hərbi birləşməni Monferrat markqrafı II Covanninin xidmətində Alp dağları üzərindən İtaliyaya apararaq Milan əleyhinə müharibədə iştirak etmişdir.[3]
Hokvud və “Ağ Şirkət” sonrakı dövrdə İtaliyada qalaraq müxtəlif şəhər-dövlətlərdən həm müharibə aparmaq, həm də döyüşlərdən çəkinmək müqabilində ödənişlər qəbul etmişdir.[4] Növbəti onilliklər ərzində Hokvudun Apennin yarımadasının ən bacarıqlı kondotyeralarından biri kimi şöhrəti formalaşmışdır. Bu dövrdə o, hər iki tərəf tərəfindən Piza–Florensiya müharibəsinə (1363–1364) muzdla cəlb edilmiş, xüsusilə 1364-cü ildə Kaşina döyüşündə Florensiya üçün qələbə qazanmışdır.[5] Bundan əlavə, Hokvud, Perucanın Papaya qarşı müharibələrində (1369), eləcə də Bernabo Viskontinin Piza və Florensiyanın da daxil olduğu koalisiyaya qarşı apardığı müharibədə, hətta 1372-ci ildə Monferrat markqrafının əleyhinə aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir.[6]
Sonradan Hokvud, Papa XI Qriqorinin xidmətinə keçərək Milan əleyhinə aparılan müharibələrdə (1372–1375), eləcə də Səkkiz Müqəddəs müharibəsində (1375–1378) iştirak etmişdir. Bu münaqişə zamanı Hokvud Florensiyanın təşviqi ilə Papalıq torpaqlarında baş vermiş üsyanların yatırılmasında mühüm rol oynamışdır.[7] Müharibə dövründə ona 130 000 florin ödənilmişdir; bu məbləğ yerli ruhanilərdən, yepiskoplardan, abbatlardan, monastırlardan və digər kilsə institutlarından toplanmış və Hokvudun fəaliyyətinin Florensiyaya birbaşa hücumlar əvəzinə Papalıq ərazilərində üsyanların yatırılması ilə məhdudlaşdırılması məqsədi daşımışdır.[8] Bundan əlavə, Hokvud, növbəti beş il üçün illik 600 florin maaş, eləcə də ömürlük illik 1200 florin təqaüd almışdır.[9]
Hokvud 1377-ci ildə Bernabo Viskontinin nikahdankənar qızı Donnina ilə evlənmişdir.[10] Elə həmin ildə o, Florensiya tərəfinə keçmişdir.[11] Bununla belə, Hokvudun 1377-ci ildə Səkkiz Müqəddəs müharibəsi zamanı Papalıq xidmətinin son mərhələsində Çezena şəhərində törətdiyi qətliam onun irsinə kölgə salan hadisə kimi yadda qalmışdır.[12] Məhz bu səbəbdən, 1377-ci ilə qədər Hokvud əsasən Milan Viskontiləri və onların Piza, Lukka və Sienadakı müttəfiqlərinə xidmət etmiş, çox vaxt Florensiyanın maraqlarına qarşı çıxış etmişdir. Bu fakt onu Florensiya Duomosunda abidə ilə anılması üçün paradoksal namizədə çevirir.[12]
Pizanın təşəbbüsü ilə Hokvud, Kastellodakı Villa Petraiaya (Brunelleski ailəsinə məxsus mülkə) hücum etmiş, Florensiyanın tabeliyində olan İnçisa ərazilərini yandırmış, Florensiya kondotyerası Ranuçço Farneze il Vekkionu məğlub etdikdən sonra isə şəhər divarları kənarından Florensiyanı açıq şəkildə təhqir etmişdir.[10]
Bununla belə, Hokvud, 1377-ci ildən 1394-cü ildə ölümünə qədər faktiki olaraq Florensiya ordusunun ali baş komandanı (General-kapitan) olmuşdur.[13][14][15] O, Florensiya üçün bir sıra hərbi qələbələr qazanmış, o cümlədən 1382-ci ilin yanvarında Çompi üsyanının yatırılmasında mühüm rol oynamışdır.[16] Lakin müasiri olan florensiyalılar Hokvudun karyerasının son dövründə, Milandan uğurlu geri çəkilməsini — üç çayı, o cümlədən təhlükəli Olyo çayını keçərək[10] və viran edilmiş ərazilərdən ordunu salamat çıxarmasını — onun “ən böyük hərbi nailiyyəti” kimi qiymətləndirmişlər.[17]
Yetmiş yaşlarını haqlamış Hokvud İngiltərəyə qayıtmaq üçün hazırlıqlara başlamış, bu ölkədə torpaq almaq məqsədilə uzun müddətdir vəsait göndərmiş və dini fond (çantri) yaratmağı planlaşdırmışdır. O, İtaliyadakı işlərini tədricən yekunlaşdırdığı bir vaxtda, 1394-cü il 17 mart tarixində vəfat etmişdir.[18][19]
1395-ci ildə İngiltərə kralı II Riçard, Hokvudun nəşinin İngiltərəyə qaytarılması üçün Florensiyaya rəsmi müraciət etmişdir.[20] Kral, daha əvvəl, Hokvud ailəsinin İngiltərədəki himayədarı və onun hərbi karyerasına başladığı şəxs olan Robert de Ver, İrlandiya hersoqu üçün də belə bir müraciət etmişdi.[21] Florensiya hakimiyyəti 3 iyun 1395-ci il tarixli məktubla II Riçardın müraciətini qəbul etdiyini bildirmişdir. Məktubda, digər məqamlarla yanaşı, belə qeyd olunurdu:
 |
Ali Həzrətinizin ucalığı qarşısında sədaqətimiz heç nəyi əsirgəyə bilməz. Sizin xoş niyyətinizi yerinə yetirmək üçün mümkün olan heç bir işi yarımçıq qoymayacağıq. Buna görə də, baxmayaraq ki, ordumuzun baş komandanı kimi bizim üçün şanlı şəkildə döyüşmüş və Santa Reparata baş kilsəsində ictimai xərc hesabına dəfn edilmiş mərhum və igid sərkərdə Con Hokvudun külünü və sümüklərini qorumağı özümüz və xalqımız üçün bir şərəf hesab edirik, yenə də xahişinizə uyğun olaraq onun qalıqlarının vətəninə qaytarılmasına könüllü şəkildə icazə veririk.[21] |  |
Bununla belə, Hokvudun nəşinin həqiqətən də İngiltərəyə aparılıb-aparılmadığı açıq sual olaraq qalır. Bəzi ehtimallara görə, onun qalıqları Sibl Hedinqemdə Müqəddəs Pyotr kilsəsində onun üçün hazırlanmış məzara köçürülməli idi; digər versiyaya əsasən isə, Hokvud 1405-ci ildə Florensiya Duomosunun köhnə xor hissəsinin altında yenidən dəfn edilmiş, lakin XVI əsrdə döşəmə yenidən salındıqdan sonra bu dəfnə dair qeydlər itirilmişdir.[22][23] Hər bir halda, Duomoda yer səviyyəsindən yuxarı qəbir abidələrinin qoyulmasını 5 aprel 1400-cü ildə qadağan edən qərar bu məsələni daha da mürəkkəbləşdirmişdir.[23]
,_c._1441,_NGA_44320.jpg)
Kvattroçento dövründə Hokvud kimi kondotyeraların hərbi fəaliyyəti müvafiq şəhər-dövlət üçün ziddiyyətli nəticələr doğurmuş olsa belə, onların iri ictimai kilsələrdə dəfn olunması ənənəvi hal hesab edilirdi. Məhz bu dövrdə kondotyeraların xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə atlı heykəl janrı yenidən dirçəldilmişdir. Bu baxımdan, Donatellonun Paduada yaratdığı “Qattamelatanın atlı heykəli” (təqr. 1447–1453) Qədim Roma dövründən sonra günümüzədək gəlib çatan ilk bürünc atlı heykəl sayılır və ehtimal olunur ki, bu əsərin yaradılmasında Hokvudun təsviri ideya mənbələrindən biri olmuşdur.[24][25]
İtaliyanın müxtəlif şəhərlərində kondotyeraların dəfn edildiyi məkanlar bu ənənənin geniş yayılmış olduğunu göstərir. Venesiyada Tibertino Brandolino San-Françesko kilsəsində, Ciakomo Kavalli Santi-Covanni-e-Paolo kilsəsində, Paolo Savelli isə Frari bazilikasında dəfn edilmişdir; Savellinin məzarı üzərində mərmər sarkofaqın üzərinə yerləşdirilmiş taxta atlı heykəl olmuşdur.[26] Bu təsvirin, eləcə də Müqəddəs Mark kilsəsinin fasadındakı bürünc at fiqurlarının, Uççellonun Hokvud freskası üçün ilham mənbəyi olduğu ehtimal edilir.[27] Konrad Ayxelberq isə Piza şəhərindəki bir kilsədə dəfn olunmuşdur.[28]
Belə dəfnlərin mümkün olmadığı hallarda isə freskalar məqbul alternativ hesab edilirdi. Məsələn, Quidoriçço da Folyano 1328-ci ildə Siena şəhərindəki Palazzo-Pubblikoda Simone Martini tərəfindən at üstündə təsvir edilmişdir; Pyetro Farneze isə 1363-cü ildə Florensiya kafedralında, sarkofaq üzərində yerləşdirilmiş papye-maşe atlı abidə şəklində təqdim olunmuşdur.[28]
Həlak olmuş kondotyerlər üçün getdikcə daha təmtəraqlı dəfn mərasimlərinin təşkili, İtaliya şəhər-dövlətlərinin ən bacarıqlı muzdlu sərkərdələri öz xidmətlərinə cəlb etmək üçün apardıqları rəqabətin yollarından biri idi.[29] Hokvudun dəfn mərasimi Sienada keçirilmiş iki digər dəfn mərasimi arasında baş tutmuşdur: bunlardan biri Viskonti müharibələri zamanı florensiyalılar tərəfindən zəhərlənmiş Covanni d’Azzo degli Ubaldini, digəri isə Covanni “Tedesko” da Pyetramala üçün təşkil olunmuşdur.[30]
Paolo Uççelloya freskanın yenidən çəkilməsi üçün sifariş verilməsi, Lukkaya qarşı aparılan müharibənin ən gərgin mərhələsinə təsadüf etmişdir. Həmin dövrdə Lukka şəhəri Nikkolo Piççininonun şərəfinə abidə ucaltmağa başlamışdı. Bu addım, Piççinino haqqında 1428-ci ildə Palazzo della Sinyoriyada çəkilmiş, onu zəncirlənmiş və başıaşağı asılmış vəziyyətdə göstərən rüsvayedici portretlə kəskin ziddiyyət təşkil edirdi.[31][32] Sözügedən təsvir 1430-cu ilin aprelində rəsmi şəkildə silinmişdir.[33][32]
1393-cü il avqustun 20-də Florensiya Sinyoriyası, Koluçço Salutatinin təklifi ilə, Florensiya kafedralında Hokvudun şərəfinə mərmər heykəlin ucaldılması barədə qərar qəbul etmişdir. Qərarda bu addımın məqsədi belə izah olunurdu: “igid insanlar bilsinlər ki, Florensiya kommunası səmimi və sədaqətli xidməti layiqincə mükafatlandırır.”[34] Həmin vaxt Hokvud artıq Toskana ərazisindəki mülklərini satışa çıxarır və İngiltərəyə qayıtmağa hazırlaşırdı.[34]
Sinyoriyanın kafedralda yaşayan bir şəxs üçün abidə ucaldılması barədə səsvermə keçirməsi presedentsiz hadisə idi.[15] Ehtimal olunur ki, Hokvudun sağlamlıq vəziyyətindən xəbərdar olan Sinyoriyanın qeyri-müəyyən planları kenotafdan daha çox məzar abidəsinin inşasına yönəlmişdi. Hokvud isə qısa müddət sonra, 1394-cü il martın 17-də, vəfat etmişdir.[35]
Sinyoriya Hokvudun dul arvadı Donninanı şəhərdə saxlamaq üçün (uğursuz da olsa) xeyli səylər göstərmişdir. Bu məqsədlə Hokvudun Toskandakı qalası müqabilində Donninaya müxtəlif məbləğlərin ödənilməsi barədə qərarlar qəbul edilmiş, lakin bu proses “mürəkkəb hüquqi çətinliklər” səbəbindən şəhər şurasının bir neçə ayrıca aktını tələb etmişdir.[36] Bu cəhdlər Hokvudun Florensiya üçün daşıdığı simvolik kapitalın və siyasi nüfuzun bazar dəyərini müəyyən dərəcədə əks etdirir.
Hokvudun 20 mart tarixli dəfn mərasimi Piazza-della-Sinyoriada başlamış, daha sonra San-Covanni vəftizxanasına doğru davam etmişdir. Burada onun cənazəsi ictimaiyyətin ziyarəti üçün vəftiz hovuzunun üzərinə yerləşdirilmiş, mərasim isə Florensiya kafedralında yekunlaşmışdır. Dəfn mərasiminin xərcləri 410 florin təşkil etmişdir; bu məbləğə gildiyaların çəkdiyi əhəmiyyətli əlavə xərclər daxil deyildi.[37]
Hokvudun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı planlara 2 dekabr 1395-ci ildə dəyişiklik edilmişdir. Həmin qərara əsasən, Piza müharibəsinin qəhrəmanı[34] Pietro Farnezenin taxta abidəsinin də yenidən işlənməsi və həm Farneze, həm də Hokvud üçün mərmər məzar abidələrinin kafedralın şimal nefində, baş altarın qarşısında yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.[38] Hokvud və Farneze üçün nəzərdə tutulan məzar layihələrinin hazırlanması məqsədilə yaradılmış komitə Anyolo Qaddi və Culyano Arrigini kafedralın divarına birbaşa eskizlər çəkmək üçün seçmişdir.[38]
Hər iki məzar abidəsi heç vaxt reallaşdırılmasa da, sənədli mənbələr 16 iyun 1396-cı ilədək Hokvudun təsvirini əhatə edən bir rəsmin tamamlandığını göstərir. Bu əsərdə Hokvud fiquru Anyolo Qaddi, sarkofaq təsviri isə Pesello tərəfindən işlənmişdir.[39] Tarixçi Frensis Stonor Sonders ehtimal edir ki, Paolo Uççello Hokvudun freska təsvirini məhz bu erkən rəsmdən götürmüş, həmin rəsmin özü isə Hokvudun ölüm maskasına əsaslanmış ola bilər.[40]
Hokvudun freskası kafedralın şimal divarının üçüncü tağında yerləşir və bu gün Dantenin təsviri (təqr. 1455) və digər muzdlu sərkərdə Nikkolo da Tolentinonun (1456, Andrea del Kastanyo tərəfindən) oxşar freska-abidəsi ilə əhatə olunmuşdur. Humanist ruhani şəxslərə aid iki fiktiv freska-məzar — Yepiskop Korsininin (təqr. 1422, ehtimal ki, Covanni dal Ponte tərəfindən) və Avqustin ordeninə mənsub, ədəbi akademiyanın banisi Fra Luici de’ Marsilinin (təqr. 1439, Biççi di Lorenzo tərəfindən) təsvirləri — ölçü baxımından iki kondotyeranın freskalarından xeyli kiçikdir.[41][42]
Ehtimal olunur ki, Hokvud freskası planlaşdırılmış məzar abidəsini əvəz etmişdir, yəni onun yerini işarələməkdən daha çox, bilavasitə alternativ kimi nəzərdə tutulmuşdur. Bu qərar, ola bilsin ki, tezlik və qənaət mülahizələri ilə əlaqədar olmuşdur, lakin bu barədə sənədli sübutlar məhduddur.[43]
Freskanın ilkin sifarişi Hokvudun ölümündən onilliklər sonra, 1433-cü ilin may ayında, Albizzi hökuməti tərəfindən verilmişdir; bu sifariş rejimin süqutundan cəmi bir neçə ay əvvələ təsadüf edirdi.[41] Ehtimal olunur ki, layihə Albizzilərin Florensiyada oliqarx elitanın daha əvvəl öz mühafizəkar maraqları ilə üst-üstə düşdüyü bir dövrə ideoloji istinad etmək cəhdi idi.[44] 13 iyul 1433-cü ildə yeni abidə üçün dizayn müsabiqəsi elanları Duomo, Vəftizxana və Orsanmikеledə yerləşdirilmişdir.[45]
Yenilənmiş layihənin təşəbbüskarları Gido di Soletto del Pera Baldovinettinin nəvələri olmuşdur; Baldovinetti 1389-cu ildə Hokvudu (uğursuz şəkildə) Florensiyanın xidmətinə qayıtmağa razı salmağa çalışan səfirlərdən biri idi. Digər təşəbbüskar isə XIV əsrin hərbi və siyasi tarixçisi Donato Velluti olmuşdur.[16] Abidənin sifarişçilərinin Hokvudu, onun tez-tez Florensiyanın maraqlarına zidd hərəkət etdiyini bildikləri halda, yalnız şəxsi maraqlarını güdən muzdlu sərkərdə kimi dəyərləndirməmələri demək olar ki, mümkün deyildir.[46]
Dizayn müsabiqəsinin başlanmasından sonra, 1433-cü ilin sentyabrında, Kozimo və Averardo de Mediçi Florensiyadan sürgün edilmişdir; onlara qarşı irəli sürülən ittihamlar arasında Florensiyanı Lukka ilə müharibəyə cəlb etməyə cəhd göstərmək də yer alırdı.[47]
- ↑ Hokvudun adına demək olar ki, hər yerdə “Ser” titulu əlavə olunsa da, onun hansı şəraitdə cəngavər elan edildiyini təsdiqləyən sənədli sübutlar mövcud deyil. Dövrünün kondotyeralarının əksəriyyəti, nüfuzlarından asılı olmayaraq, cəngavər statusuna malik idi. Hokvudun cəngavərliyi Qara Şahzadə Eduardın “Reyestr”ində qeyd olunmamışdır və onun cəngavər elan edildiyini iddia edən bəzi tədqiqatçılar bu mərasimin İtaliyada baş verdiyini irəli sürürlər. Bax: Caferro, Hawkwood, səh. 9, 42.
- ↑ Caferro, 2006, səh. 9.
- 1 2 Caferro, 2006. səh. 31–61
- ↑ Hudson, 2006. səh. 4
- ↑ Caferro, 2006. səh. 97-115
- ↑ Caferro, 2006. səh. 116-143
- ↑ Caferro, 2006. səh. 144-174
- ↑ Najemy, John M. A History of Florence 1200–1575. Oxford: Malden, MA : Blackwell Pub. 2006. səh. 151-155. ISBN 9781405119542. (#accessdate_missing_url)
- ↑ Caferro, 2006. səh. 175
- 1 2 3 Hudson, 2006. səh. 5
- ↑ Caferro, 2006. səh. 175-190
- 1 2 Hudson, 2006. səh. 4-5
- ↑ Wegener, 1993. səh. 131
- ↑ Borsi, 1994. səh. 112
- 1 2 Borsi, 1994. səh. 302
- 1 2 Hudson, 2006. səh. 11
- ↑ Caferro, 2006. səh. 20
- ↑ Caferro, 2006. səh. 14
- ↑ Saunders, 2004, pp. 294–295. Maraqlıdır ki, Hokvudun bu hazırlıqlarla bağlı İngiltərədəki ailə dostuna ünvanladığı məktublar ingilis dilində (indiki Britaniya İngiliscəsi) günümüzədək gəlib çatan ən qədim şəxsi yazışmalar hesab olunur və hazırda Britaniya Muzeyində saxlanılır.
- ↑ Hudson, 2006. səh. 9-10
- 1 2 Caferro, 2006. səh. 323
- ↑ Caferro, 2006. səh. 326–327
- 1 2 Wegener, 1993. səh. 132
- ↑ Borsook, Eve. The Mural Painters of Tuscany (Second edition, revised and enlarged). Oxford: Oxford at the Clarendon Press. 1980. səh. 265. ISBN 0-19-817301-6.
- ↑ Paoletti, John T. Art in Renaissance Italy. Laurence King Publishing. 2005. səh. 265. ISBN 1-85669-439-9.
- ↑ Hudson, 2006. səh. 5-6
- ↑ Paolieri, 1991. səh. 19
- 1 2 Caferro, 2006. səh. 315
- ↑ Caferro, 2006. səh. 316
- ↑ Caferro, 2006. səh. 316-317
- ↑ Caferro, 2006. səh. 320
- 1 2 Hudson, 2006. səh. 6
- ↑ Wegener, 1993. səh. 144
- 1 2 3 Caferro, 2006. səh. 310-313
- ↑ Caferro, 2006. səh. 313
- ↑ Caferro, 2006. səh. 321-322
- ↑ Caferro, 2006, səh. 314–315; Hudson, 2006, səh. 9; Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, Florensiyanın humanist kansleri Kolucco Salutatinin dəfn mərasimi 250 florin xərc tələb etmişdir. Bax: Caferro, 2006, s. 315
- 1 2 Caferro, 2006. səh. 317
- ↑ Caferro, 2006. səh. 317-318
- ↑ Saunders, 2004. səh. 313-315
- 1 2 Caferro, 2006. səh. 318
- ↑ Hudson, 2006. səh. 8
- ↑ Hudson, 2006. səh. 9
- ↑ Hudson, 2006. səh. 14
- ↑ Hudson, 2006. səh. 10
- ↑ Hudson, 2006. səh. 13
- ↑ Hudson, 2006, səh. 13. Paolo Uççellonun “San Romano döyüşü” adlı üç rəsmdən ibarət silsiləsi Lukka ilə aparılan müharibəni təsvir edir (bax: Hudson, 2006, s. 27) və siyasi məzmunu ilə də diqqət çəkir (bax: Griffiths, 1978, s. 313–316; Wegener, 1993, s. 136–139). Bu təsvirlər müharibə ümumilikdə uğursuz nəticələnsə də, “demək olar ki, yeganə real qələbə təəssüratı yaradan döyüş” kimi qiymətləndirilən bir hadisəni əks etdirdiyinə görə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir (Starn, 1984, s. 58).