Cümə məscidi — XIX əsrdə Qazax şəhərində tikilmiş məscid. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.
| Cümə məscidi | |
|---|---|
 | |
| Ölkə |
 Azərbaycan |
| Şəhər | Qazax |
| Yerləşir | Şəhidlər Xiyabanı küçəsi |
| Tikilmə tarixi | 1899 |
| İstinad nöm. | 4513 |
| Kateqoriya | Məscid |
| Əhəmiyyəti | Yerli əhəmiyyətli |
| 41°05′35″ şm. e. 45°21′38″ ş. u. | |
 |
|
  Cümə məscidi |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Qazax Cümə məscidi 1899-cu ildə Qazax şəhərində tikilib.[1] Məscidin kimin vəsaiti ilə tikilməsi haqda fikirlər müxtəlifdir.[2] "Azərbaycanın qərb rayonlarında müxtəlif dövr arxeoloji abidələrin elektron qeydiyyatı və xəritələşməsi" kitabında[3] və "Azərbaycanın seçilmiş islam abidələri" kitabında məscidin İsrafil ağa Kərbəlayevin sifarişi ilə tikildiyi qeyd olunub.[1] "Azərbaycan Respublikası məscidlərinin ensiklopediyası" kitabında isə məscidin Hacı Zeynalabdin Cəfər oğlunun təşəbbüsü ilə rayon sakinlərinin köməyi ilə tikildiyi qeyd olunub.[4][2]
Qırmızı bişmiş kərpicdən tikilmiş məscid 17,2 m x 17,2 m ölçülü kvadrat quruluşlu zaldan ibarətdir. Sivri tağlar ilə yaranan səkkizbucaqlı formanın üzərində daxili diametri 13,4 m olan günbəz inşa edilib. Məscidin ümumi hündürlüyü 15 m, divarların qalınlığı isə 1,9 m-dir. Məscidin giriş hissəsini baştağ bəzəyir. Baş fasadın hər iki tərəfindən qoşa minarələr ucalır.[3][5] 18 metrlik minarələrin üzərində İmam Əlinin (ə.s) vilayətini təstiqləyən şəhadət mətni həkk olunub.[2] Üç girişi və 12 pəncərəsi var.[6]
Sovet işğalından sonra 1928-ci ildə Azərbaycanda rəsmi olaraq dinlə mübarizəyə başladılar.[7] Bir çox məscid, kilsə və sinaqoqlar maarifləndirici istiqamətlərdə istifadə üçün klubların balansına verildi.[8] Əgər 1917-ci ildə Azərbaycanda 3.000 məscid var idisə 1927-ci ildə bu rəqəm 1.700, 1928-ci ildə 1369, 1933-cü ildə isə 17 idi.[8][9] Qazax Cümə məscidi də bu dövrdə fəaliyyətini dayandırıb. Müxtəlif illərdə məscidin binasından yeməkxana, anbar, əczaxana və kitabxana kimi istifadə olunub.[1][2]
Azərbaycan müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra məscid dindarların istifadəsinə verilib. 2 avqust 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin verdiyi 132 nömrəli qərar ilə məscid, yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.[10] Məsciddə Qazax şəhəri "Cümə" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.[11]
- 1 2 3 Azərbaycanın seçilmiş İslam abidələri (PDF) (az.). Bakı: Dini Qurumlarla İş Üzrə Dövlət Komitəsi. 2015. 194. 19 sentyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 13 sentyabr 2024.
- 1 2 3 4 "Qazax şəhəri Cümə məscidi". Sirat.az (az.). 23 sentyabr 2021. 26 sentyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 fevral 2026.
- 1 2 Alməmmədov, Xəqani; Əliyev, Elvin; Nəcəfov, Şamil. Azərbaycanın qərb rayonlarında müxtəlif dövr arxeoloji abidələrin elektron qeydiyyatı və xəritələşməsi (az.). Bakı: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Elmin İnkişafı Fondur. 2017. 314. ISBN 978-9952-516-07-4.
- ↑ Azərbaycan Respublikası Məscidlərinin Ensiklopediyası, 2001. səh. 112
- ↑ "Azərbaycandakı diplomatik nümayəndəliklərin rəhbərləri Qazaxda olublar". qazax-ih.gov.az. 30 aprel 2019. İstifadə tarixi: 2 fevral 2026.
- 1 2 "Qazax: Cümə məscidinin təmir və bərpası başa çatıb". sirat.az. 29 avqust 2022. İstifadə tarixi: 2 fevral 2026.
- ↑ Yunusov, 2004. səh. 140
- 1 2 Yunusov, 2004. səh. 141
- ↑ Ələsgərova, Nəsrin. "Ислам в Азербайджане: история и современность | Heinrich Böll Stiftung | Tbilisi - South Caucasus Region". ge.boell.org (rus). 15 yanvar 2005. 13 sentyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2024.
- ↑ "Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında". e-qanun.az (az.). 2 avqust 2001. 12 avqust 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2026.
- ↑ "Məscidlər və dini icmalar - Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti". irs.gov.az. 13 oktyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 yanvar 2026.
- ↑ "Qazaxda tarixi məscid bərpa olunub". Apa.az (az.). 28 avqust 2022. İstifadə tarixi: 2 fevral 2026.
- Azərbaycan Respublikası Məscidlərinin Ensiklopediyası (az.). Bakı: Beynəlxalq Əlhuda. 2001. səh. 310. ISBN 964-8121-59-1. 3 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 yanvar 2026.
- Yunusov, Arif. Azərbaycanda İslam (PDF) (az.). Bakı: Zaman. 2004. səh. 364. ISBN 9952-8052-2-5. 5 iyul 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 dekabr 2022.