Vikipediya ?

Börkiyaruq

Əbülmüzəffər Rüknəddin Börkiyaruq ibn Məlikşah (1082 - 1104)—Səlcuq İmperiyası sultanı (1092-1104).

Börkiyaruq
Börkiyaruq ibn Məlikşah ibn Alp Arslan ibn Çağrı bəy ibn Mikayıl bəy ibn Səlcuq bəy Qınıq
BarkiyaruqPainting.jpg
bayraq IV Səlcuqlu sultanı bayraq
1092 — 1105
Tacqoyma 1192
Sələfi Sultan Mahmud
Xələfi II Məlikşah
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 1081(1081-06-00)
Doğum yeri İsfahan, Səlcuq İmperiyası
Vəfat tarixi 22 dekabr 1104(1104-12-22)
Vəfat yeri Bürucərd, Səlcuq İmperiyası
Sülalə Səlcuqlular
Milliyyəti Oğuz türkü

Mündəricat

Həyatı

Sultan Məlikşahın Zibeydə xatun adlı xanımından məhərrəm 474-cü (iyun 1081-ci) ildə İsfahan şəhərində doğan oğludur. Sultan Məlikşah, çox sevdiyi vəliəhd Şahzadə Əhmədin ölümündən sonra vəziri Nizamülmülkün də tövsiyəsiylə həyatdakı oğullarının ən böyüyü olan Börkiyaruqu vəliəhd təyin etdi. Ancaq Məlikşahın ani ölümü üzərinə qarısı Tərkən xatun beş yaşındaki oğlu Mahmudu sultan elan etdirmək üçün hər vasitəni lazım bilərək hərəkətə keçdi. Bu məqsədlə sultanın ölümünü gizlədiyi kimi əmirlərə böyük miqdarda pullar verərək oğlunu dəstəkləyəcəklərinə dair and içdirdi. Sonunda Xəlifə Müqtədi-Biəmrillahı da təhdid edərək Mahmudu sultan elan etdirib, adına xütbə oxutmağı bacardı (1092). Atası öldüyü sırada İsfahanda olan Börkyaruqu da Əmir Kürbuğa vasitəsiylə tutuqlatdı. Ancaq Məlikşahın ölüm xəbərini alan Nizamülmülkün adamları vəzirə aid silah anbarlarını yağmalayaraq üsyan bayrağını açdılar və həbsxanada olan Börkyaruqu qurtarıb on bir yaşında ikən eyni il sultan elan etdilər. Tərkən xatunun İsfahana yaxınlaşmasına görə də onunla birlikdə Reyə doğru yola çıxdılar. Tərkən xatun ilə Börkyaruq arasında Burucird şəhəri yaxınlarında meydana gələn savaşda Tərkən xatun ağır bir yenilgiyə uğrayaraq İsfahana çəkildi (16 zilhiccə 485/17 yanvar 1093). Şəhəri bir müddət mühasirə edən Börkyaruq Tərkən xatundan 500.000 dinar alaraq mühasirəni qaldırıb Həmədana getdi. Aparılan anlaşmaya görə Tərkən xatun ilə Mahmud İsfahan və Farsa hakim olacaq, digər şəhərlər Börkyaruqa buraxılacaqdı.

Anlaşmağa rəğmən bütün ölkəyə hakim olmaq istəyən , bu dəfə Börkyaruqun dayısı Azərbaycan məliki İsmayıl ibn Yakutiyə xəbər göndərib Börkyaruqu bərtərəf etməsi şərtiylə evlənmə vədi verdi. İsmayıl bu təklifi qəbul edərək Börkyaruq üzərinə yürüdü, fəqət Həmədan-İsfahan arasındaki Kərəcdə meydana gələn savaşda məğlub oldu (486/1093). Bu zəfərdən sonra Bağdada gedən Börkyaruq Xəlifə Müqtədi-Biəmrillah tərəfindən Rüknəddin ləqəbiylə sultan elan edildi və 14 məhərrəm 487-ci (3 fevral 1094-cü) ildə adına xütbə oxundu. Ancaq onun Səlcuqlu taxtının yeganə hakimi ola bilməsi üçün taxtda haqq iddia edən digər xanədan mənsublarıyla mübarizə etməsi və onları ortadan qaldırması gərəkirdi. Taxtda haqq iddia edənlərin önəmlilərindən biri, Suriya məliki olan əmisi Tacüddövlə Tutuş idi. Məlikşahın ölüm xəbərini alar-almaz Səlcuqlu taxtına sahib olmaq üçün səfərbər olan və , Mosul, , Antakiya, Urfa, və Raqqanı ələ keçirib adına xütbə oxutduran Tutuş, xəlifəyə elçi göndərərək səltənətının təsdiq edilməsini istədi. Xəlifə Müstəzhir-Billah bunu rədd etdi, ancaq o yenə də mübarizəsini sürdürdü. Birçox şəhəri daha ələ keçirdiyi kimi Börkyaruqu dəstəkləyən güclü əmirlərdən Hələb valisi Ağsunqur ilə Urfa valisi Bozanı öldürtdü və Bağdadda adına xütbə oxutmağı bacardı (487/1094). Daha sonra Tərkən xatun ilə iş birliyi quraraq İsfahanda olan Börkyaruq üzərinə yürüdü. Bu sırada Tərkən xatun xəstələnərək öldü. Tutuş ilə aralarında cərəyan edən savaşda yenilən Börkiyaruq İsfahana sığınmaq məcburiyyətində qaldı (şəvval 487/oktyabr 1094). Mahmudun əmirləri onu tutaraq gözlərinə mil çəkməyə təşəbbüs etdilər, fəqət tam bu sırada Mahmud çiçək xəstəliyinə yaxalandı. Buna görə əmirlər Mahmudun aqıbəti bəlli oluncağa qədər gözləməyə qərar verdilər. Mahmudun ölümünə görə də (487/1094) Börkyaruq tərəfinə keçdilər; ertəsi il Tutuş, Börkyaruq ilə apardığı ikinci savaşda yenildi və öldürüldü. Beləcə Börkyaruq, Tərkən xatun və Mahmudun ölümündən sonra Tutuş əngəlini də aşmış oldu.

Fəqət eyni il digər əmisi Arslan Arqun da Xorasanda üsyan etdi. Börkiyaruq onun üzərinə başqa əmisi Böribarsı göndərdi. Böribarsın məğlub olub öldürülməsinə görə qardaşı Səncərin başçılığında Xorasana yeni bir ordu sövq etdi. Ancaq bu ordu ora yetişmədən Arslan Arqun bir köləsi tərəfindən öldürüldü (1097). Börkyaruqa üsyan edən digər əmisi Şihabüddövlə Təkiş də eyni il öldürüldü. Sultan Börkyaruqa üsyan edənlərdən biri də Çağrı bəyin nəvələrindən Əmiriəmiran Məhəmməd ibn Süleymandı. Börkyaruq, Səncər sayəsində onu da bərtərəf edərək (1097) ölkənin hər tərəfində hakimiyət qurdu. Qardaşları Məhəmməd Təpər və Səncər, Azərbaycan məliki Mövdud ibn İsmayıl, Tutuşun oğulları Hələb məliki Rizvan, Dəməşq məliki Dukak, Anadolu Səlcuqlu Sultanı I Kılıcarslan və Kirman Səlcuqlu məliki Turan Şah onu Böyük Səlcuqlu sultanı olaraq tanıyıb itaət ərz etdilər. Beləcə Sultan Məlikşahın ölümündən bəri fətrət dövrüni yaşamaqda olan Böyük Səlcuqlu imperiyası yenidən bir sultanın əmrində cəmləşərək etibar qazanmış oldu.

Ancaq ölkədə yaranan bu birlik uzun sürmədi. Gəncə məliki Məhəmməd Təpər, Börkyaruqun əski vəziri Müəyyidülmülkün qızışdırmaları sonucu böyük qardaşına qarşı üsyan edərək sultanlığını elan etdi. Xəlifə Müstəzhir-Billah da onun hökmdarlığını təsdiq edərək adına xütbə oxutdu (17 zilhiccə 492/4 noyabr 1099). Buna görə Börkyaruq qardaşı Məhəmməd Təpər üzərinə yürüdü və aralarında Səfidrudda (Qızılörən) cərəyan edən ilk savaşda məğlub oldu (493/1100). Həmədanda meydana gələn ikinci savaş (494/1101) Börkyaruqun qalibiyəti, Rudravərdə meydana gələn üçüncü savaş isə bəzi çarpışmalardan sonra anlaşmayla sonuclandı (4 rəbiülaxir 495/26 yanvar 1102). Anlaşmaya görə Börkyaruq “sultan”, Məhəmməd Təpər isə “məlik” ünvanına sahib olacaqdı. Gəncə və çevrəsiylə Azərbaycan, Diyarbəkir, əl-Cəzirə və Mosul Məhəmməd Təpərə, Xorasan xaric anlaşmada zikr edilməyən Səlcuqlu torpaqları isə Börkyaruqa aid olacaqdı. Sultan Börkyaruq gərəkdiyində Məhəmməd Təpərə əsgəri yardımda olacaq, Məhəmməd Təpər də Börkyaruqa 1.300.000 dinar vergi ödəyəcəkdi. Ancaq bu barış uzun sürmədi. Məhəmməd Təpər onu barışa məcbur edən əmirləri xəyanətlə suçlayaraq onları cəzalandırdı və anlaşmanı rədd edib özünü sultan elan etdi. Rey yaxınlarında cərəyan edən dördüncü savaş Börkyaruqun qalibiyətiylə nəticələndi (495/1102). Börkyaruq savaşdan sonra İsfahana qaçan qardaşını yaxalamaq üçün şəhəri bir müddət mühasirə etdiysə də, nəticə ala bilmədi. Xoy yaxınlarında cərəyan edən beşinci savaş da Börkyaruqun zəfəriylə sonuclandı (8 cəmaziyəlaxir 496/19 mart 1103) və uzun müzakirələrdən sonra tərəflər arasında anlaşma yarandı (rəbiülaxir 497/yanvar 1104). Buna görə Börkyaruq, Məhəmməd Təpərin beş növbət çalmasına müdaxilə etməyəcək, Məhəmməd Təpərə aid şəhərlərdə Börkyaruq adına xütbə oxunmayacaq, əsgərlər dilədikləri tərəfə keçə biləcəkdilər. Cibal, Fars, İsfahan, Rey, Həmədan, XuzistanBağdad Börkyaruqa; Azərbaycan, Diyarbəkir, əl-Cəzirə, Mosul, SuriyaHillə əmiri Sədəqənin hakimiyətindəki torpaqlar Məhəmməd Təpərə aid olacaqdı. Bu anlaşma ilə illərdir davam edən və dövlət nüfuzunu sarsaraq qarışıqlıqlara səbəb olan, xalqı ac və pərişan buraxan fətrət dövrü taxt qovğalarına son verilmiş olurdu.

Börkiyaruq, taxt qovğaları və əmirlər arasındaki çıxar çatışmaları səbəbiylə Anadoluyu keçərək Suriya torpaqlarına girən xaçlıların Antakiya (3 iyun 1098) və Qüdsü (15 iyul 1099) işgal edib kiçik dövlətlər qurmalarına əngəl ola bilməmişdi. Bu baxımdan Börkyaruq dövründə xaçlı qrafları Baudouin ilə Joscelinin əsarətiylə sonuclanan Harran savaşı (497/1104) müsəlmanlar arasında sevinçlə qarşılandı. İç qarışıqlıqlara, taxt qovğalarına və xaçlı istilasına rəğmən Börkyaruq, o dövrün iki böyük Türk dövləti qəznəlilər və qaraxanlılar tərəfindən de-fakto hökmdar olaraq tanınmışdır.

Bütün Səlcuqlu torpaqlarında dövlət nüfuzunu yüksəldib, hüzur və sakitliyin yarandığı bir sırada vərəmə yaxalanan Börkyaruq, bir xərək içində İsfahandan Bağdada götürülürkən yolda ağırlaşdı və həyatından umud kəsincə əmirləri yanına çağırıb beş yaşındakı oğlu Məlikşahı vəliəhd, Əmir Ayazı da ona atabəy təyin etdi. Oğlunu əmirlərin himayəsində Bağdada göndərirkən özü də İsfahana dönmək üzərə yola çıxdı və Burucird yaxınlarında öldü (2 rəbiülahir 498/22 dekabr 1104). Cənazəsi İsfahana götürülərək atalarının gömülü olduğu türbədə dəfn edildi, yerinə oğlu Məlikşah keçdi.

Bəzi tarixçilər ondan ədalətli, fəzilətli, səbrli və yumuşaq xasiyyətli bir hökmdar olaraq bəhs edərlərkən bəziları da içki və əyləncə düşkünü olduğunu qeyd edirlər.

Mənbə

İstinadlar

  1. .İbn Kalanisi, Tarixu Dımaşķ (Zəkkar), s. 200, 203-207.
  2. Azimi Tarixi (Səlcuqlular dönəmiylə bağlı bölümlər h. 430-538) (haz. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 22, 23, 26-28, 60.
  3. .İbn Əzrak əl-Farikı, Tarixu Məyyafarikın, s. 229-231.
  4. Əxbarüd-dövlətis-Səlcuqiyyə (Lugal), s. 52-63
  5. İbn əl-Cəvzi, əl-Müntəzəm, IX, 63, 77.
  6. Ravəndi, Rahatüs-sudur (Atəş), I, 37, 67

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019