Azərbaycanda mülki müdafiə

Mülki müdafiə məsələlərinin səmərəli təşkili və icrası məqsədilə bir sıra mühüm rəhbər sənədlər qəbul edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 1992-ci il iyulun 31-də "Azərbaycan Respublikasının Mülki müdafiəsi haqqında Əsasnamə"nin təsdiq edilməsi barədə 93 saylı fərmanı,^[4] habelə 1998-ci il aprelin 18-də "Mülki müdafiə haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə 700 saylı fərmanı imzalamışdır.^[5] Normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi prosesində Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1992-ci il 30 aprel tarixli 239 nömrəli qərarı ilə "Fövqəladə halların qarşısının alınması və belə hallarda fəaliyyət üzrə Azərbaycan Dövlət Sistemi" təsis edilmişdir.^[6] Bununla yanaşı, mülki müdafiənin təmin edilməsi və əhalinin mühafizəsinin əsas prinsipləri ilə bağlı müvafiq olaraq 1998-ci il 25 sentyabr tarixli 193 nömrəli və 1992-ci il 28 dekabr tarixli 700 nömrəli hökumət qərarları qüvvəyə minmişdir.^[7][8]

Sahəvi strukturun inkişafı çərçivəsində Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Mülki Müdafiə Qoşunları haqqında Əsasnamə dövlət başçısının 2006-cı il 29 dekabr tarixli 511 nömrəli fərmanı ilə təsdiq edilmişdir.^[9] Qüvvədə olan qanunvericilik aktlarında və yeni əsasnamədə respublika daxilində mülki müdafiənin fundamental məqsəd və vəzifələri dəqiq əks olunmuşdur. Eyni zamanda, dövlət hakimiyyəti və idarəetmə orqanlarının, ictimai təşkilatların, vəzifəli şəxslərin və bütün vətəndaşların mülki müdafiə sahəsindəki funksional vəzifələri hüquqi müstəvidə müəyyən edilmişdir. Azərbaycan Respublikasında mülki müdafiə işinə ümumi rəhbərlik funksiyasını Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, bilavasitə rəhbərliyi isə Azərbaycan Respublikasının Baş Naziri yerinə yetirmişdir. Müvafiq tədbirlərin planlaşdırılması, həyata keçirilməsinin təşkili və icra prosesinə nəzarətin təmin edilməsi məqsədilə gündəlik rəhbərlik fəaliyyəti Fövqəladə Hallar Nazirliyi tərəfindən icra olunmuşdur.^[10]

Azərbaycan Respublikasında mülki müdafiə sahəsindəki hüquqi münasibətlər sistemli şəkildə tənzimlənmişdir. Sahə üzrə qanunvericilik bazası Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından, "Mülki Müdafiə haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunundan, digər müvafiq qanunvericilik aktlarından və dövlətin tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən təşkil olunmuşdur. Mülki müdafiə tədbirlərinin planlaşdırılması prosesində siyasi, iqtisadi və müdafiə xarakterli amillər əsas götürülmüş, bu meyarlar əsasında respublika ərazisi xüsusi zonalara, şəhərlər müvafiq qruplara, təsərrüfat obyektləri isə dərəcələrə bölünmüşdür. Sözügedən zonaların, şəhər qruplarının və obyekt dərəcələrinin təsdiqlənməsi səlahiyyəti, İqtisadi İnkişaf Nazirliyi ilə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin birgə təqdimatı əsasında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə həvalə edilmişdir.^[10]

Azərbaycan Respublikasında mülki müdafiə sistemi, ümumdövlət müdafiə kompleksinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi xüsusi fundamental prinsiplər əsasında formalaşdırılmışdır. Bu sistemin qurulmasında mülki müdafiə tədbirlərinin ölkənin bütün coğrafi hüdudlarını əhatə etməsini nəzərdə tutan ərazi prinsipi mühüm yer tutmuşdur. Planlaşdırma və icra prosesində ayrı-ayrı bölgələrin, şəhərlərin, habelə istehsal və sosial təyinatlı infrastruktur vahidlərinin hərbi-strateji və iqtisadi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması, mülki müdafiəyə fərqli və kompleks yanaşma prinsipinin tətbiqini şərtləndirmişdir.^[11] Tədbirlərin bütün əhali təbəqələrini əhatə etməsi və icrasının vacibliyi kütləvilik və məcburilik prinsipi ilə təsbit olunmuşdur. Mülki müdafiə strukturunun operativliyini təmin etmək məqsədilə sistemin fövqəladə hadisələr zamanı dərhal fəaliyyətə keçməsini ehtiva edən daimi hazırlıq və təhlükə barədə əhalinin operativ məlumatlandırılmasını nəzərdə tutan dərhal xəbərdarlıq prinsipləri rəhbər tutulmuşdur. Dövlət orqanları ilə mülki müdafiə qüvvələri arasında sıx və uzlaşdırılmış fəaliyyətin qurulması isə qarşılıqlı əlaqə prinsipi vasitəsilə tənzimlənmişdir.^[7]

Mülki müdafiənin strateji məqsədləri fövqəladə halların qarşısının alınması üçün qabaqlayıcı profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsindən, baş verə biləcək hadisələr zamanı insan tələfatı və maddi ziyanın minimuma endirilməsindən, habelə yaranmış fəsadların və onların nəticələrinin tamamilə aradan qaldırılmasından ibarət olmuşdur.^[7]

Mülki müdafiə sisteminin effektiv fəaliyyətini təmin etmək məqsədilə dövlətin, hüquqi şəxslərin və vətəndaşların vəzifə və hüquqları qanunvericiliklə dəqiq tənzimlənmişdir.^[10]

Mülki müdafiə sahəsində dövlət tərəfindən vahid dövlət siyasətinin, o cümlədən elmi-texniki strategiyanın müəyyənləşdirilməsi və icrası təmin edilmişdir. Əhalinin və ərazilərin fövqəladə hadisələrdən qorunması məqsədilə müvafiq hüquqi-iqtisadi normalar təsis olunmuş, zəruri normativ-hüquqi aktlar qəbul edilərək onların icrasına nəzarət mexanizmləri formalaşdırılmışdır. Ölkə və regionlar üzrə xüsusi proqramların qəbulu, mülki müdafiə zonalarının və obyekt dərəcələrinin müəyyənləşdirilməsi dövlətin əsas funksiyaları sırasına daxil edilmişdir. Dövlət, mülki müdafiə sisteminə rəhbərliyi həyata keçirməklə yanaşı, büdcə vəsaitləri və xüsusi fondlar hesabına maliyyələşməni təşkil etmiş, fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün maddi və maliyyə ehtiyatlarının yaradılmasını təmin etmişdir. Bununla yanaşı, kadr hazırlığının təşkili, əhaliyə müdafiə üsullarının öyrədilməsi, fərdi və kollektiv mühafizə vasitələri ilə təchizat dövlətin öhdəlikləri kimi müəyyən edilmişdir. Müəssisələrin inşası və istismarında mülki müdafiə tələblərinə riayət olunmasına nəzarət edilmiş, fövqəladə hadisələr zamanı əhalinin vaxtında xəbərdar edilməsi və obyektiv məlumatlandırılması üçün infrastruktur qurulmuşdur. Fövqəladə halların baş verdiyi ərazilərdən əhalinin köçürülməsi, sanitariya-gigiyena tədbirlərinin icrası, ictimai asayişin qorunması və zərərçəkmiş şəxslərin sosial müdafiəsi dövlət tərəfindən həyata keçirilmişdir. Həmçinin, bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın qurulması və mülki müdafiə qaydalarını pozan şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi dövlətin səlahiyyətlərinə aid edilmişdir.^[7]

Mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, bütün hüquqi şəxslərin üzərinə mülki müdafiə tədbirlərini sosial-iqtisadi inkişaf proqramlarına daxil etmək və işçilərin mühafizəsini maliyyələşdirmək vəzifəsi qoyulmuşdur. Hüquqi şəxslər tərəfindən fövqəladə hadisələr üçün maddi-maliyyə ehtiyatları yaradılmış, yerli xəbərdarlıq sistemlərinin sazlığı təmin edilmişdir. Təhlükə yarandığı təqdirdə işçilərin və yaxınlıqda yaşayan əhalinin məlumatlandırılması, eləcə də ilkin qəza-xilasetmə işlərinin mövcud texnika ilə təşkili hüquqi şəxslərin məsuliyyətinə verilmişdir. Onların bu tədbirlərdə iştirak qaydaları müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən tənzimlənmişdir.^[7]

Azərbaycan Respublikası vətəndaşları üçün mülki müdafiə qanunvericiliyinin tələblərinə riayət etmək fundamental vəzifə kimi müəyyən edilmişdir. Vətəndaşlar fərdi və kollektiv mühafizə vasitələrindən istifadəni, fövqəladə hallarda davranış qaydalarını və ilk tibbi yardım göstərilməsi üsullarını mənimsəməyə borclu hesab olunmuşlar. Mülki müdafiə siqnallarını tanımaq, təhlükə barədə dövlət orqanlarına və ətrafdakılara dərhal məlumat vermək, habelə tapşırılmış mülki müdafiə vəzifələrini vicdanla yerinə yetirmək hər bir vətəndaşın mülki borcu kimi təsbit edilmişdir.^[7]

Vətəndaşların mülki müdafiə sahəsindəki hüquqları onların təhlükəsizliyinin təmin olunmasına və fövqəladə hallar zamanı mənafelərinin qorunmasına xidmət etmişdir. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları fövqəladə hadisələr baş vermiş ərazilərdə tətbiq edilən zəruri təhlükəsizlik tədbirləri barədə tam və obyektiv məlumat əldə etmək hüququna malik olmuşlar. Eyni zamanda, təhlükəli zonalar daxilində fərdi və kollektiv müdafiə vasitələrindən istifadə edilməsi və fövqəladə hadisələrin qarşısının alınması ilə nəticələrinin aradan qaldırılması prosesində müəyyən olunmuş qaydada iştirakın təmin olunması vətəndaşların hüquqları sırasında yer almışdır. Mülki müdafiə məsələlərinə dair müvafiq dövlət strukturlarına şəxsən müraciət etmək və ya yazılı təkliflər vermək imkanı qanunvericiliklə təsbit edilmişdir. Fövqəladə hadisələr nəticəsində vətəndaşların səhhətinə və əmlakına dəymiş zərərə görə müvafiq ödənclərin alınması, habelə belə hadisələrin baş verdiyi ərazilərdə yaşamağa və işləməyə görə xüsusi müavinətlərin verilməsi hüquqi təminat altına alınmışdır.^[7]

Azərbaycan Respublikasının mülki müdafiə sistemi ərazi prinsipi əsasında təşkil edilmiş və ölkə ərazisi strateji idarəetmənin optimallaşdırılması məqsədilə on əsas zona üzrə qruplaşdırılmışdır. Bakı zonasına paytaxtın on iki inzibati rayonu ilə yanaşı Abşeron rayonu daxil edilmişdir. Gəncə zonası Gəncə şəhəri, Naftalan, Göygöl, Samux, Goranboy, Şəmkir, Tovuz, Ağstafa, Qazax, Gədəbəy, Daşkəsən və Kəlbəcər rayonlarını əhatə etmişdir. Sumqayıt zonasına Sumqayıt şəhəri ilə bərabər Şabran, Quba, Qusar, Xaçmaz, Siyəzən və Xızı rayonları aid edilmişdir. Şamaxı zonası Şamaxı, Ağsu, İsmayıllı, Qəbələ, Göyçay və Kürdəmir rayonlarından ibarət formalaşdırılmışdır. Mingəçevir zonasına Mingəçevir şəhəri, Ağdaş, Ucar, Yevlax, Oğuz, Şəki, Qax, Zaqatala və Balakən rayonları daxil edilmişdir. Şirvan zonası Şirvan şəhəri, Hacıqabul, Beyləqan, İmişli, Saatlı, Sabirabad, Salyan və Neftçala rayonlarını özündə birləşdirmişdir. Ağdam zonasına Xankəndi, Şuşa, Ağdam, Ağcabədi, Ağdərə, Bərdə, Tərtər, Zərdab, Xocavənd və Xocalı rayonları daxil edilmişdir. Cəbrayıl zonası Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonlarını əhatə etmişdir. Lənkəran zonasına Lənkəran, Astara, Lerik, Yardımlı, Biləsuvar, Cəlilabad və Masallı rayonları daxil edilmişdir. Naxçıvan zonası isə Şərur, Şahbuz, Babək, Kəngərli, Ordubad, Culfa və Sədərək rayonlarından ibarət müəyyən edilmişdir.^[7]

Mülki müdafiənin planlaşdırılması və həyata keçirilməsi prosesində şəhərlər strateji əhəmiyyətinə və potensial risk dərəcəsinə görə xüsusi qruplara bölünmüşdür. Bu təsnifata əsasən, Bakı şəhəri birinci qrup və Sumqayıt şəhəri ikinci qrup olaraq müəyyən edilmiş, Gəncə, Mingəçevir, Şirvan və Naxçıvan şəhərləri isə üçüncü qrup şəhərlər sırasına daxil edilmişdir.^[7]

Mülki Müdafiə Qoşunları (MMQ) dinc və müharibə dövründə fövqəladə hallara qarşı operativ müdaxilə və xilasetmə funksiyalarını yerinə yetirən hərbi-statuslu birləşmələrdir. 2005-ci il dekabrın 16-da Prezident İlham Əliyevin Fövqəladə Hallar Nazirliyinin (FHN) yaradılması haqqında Sərəncamı FHN-i ölkədə fövqəladə hallar sahəsində əsas mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı kimi müəyyən etmişdir.^[12] Ardınca Mülki Müdafiə Qoşunları Müdafiə Nazirliyinin tərkibindən çıxarılmış və FHN-in tərkibinə verilmişdir. FHN-nin yaranması ölkədə fövqəladə hallara qarşı vahid strukturun formalaşdırılması üçün böyük zərurət idi. Növbəti mərhələdə, 29 dekabr 2006-cı il tarixli 511 saylı "Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Mülki Müdafiə Qoşunları haqqında" Əsasnamə ilə MMQ rəsmi qaydada təsis olundu və onların fəaliyyət istiqamətləri müəyyənləşdirilmişdir.^[9]