Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsi

Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsi 1945-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının İctimai elmlər bölməsinin nəzdində yaradılmış Dil İnstitutunun dörd əsas şöbəsindən biri kimi fəaliyyətə başlamışdır. İnstitutun ilk direktoru Miryusif Mirbabayev olmuşdur.

1950-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu ilə Dil İnstitutu birləşdirilmiş və institutun direktoru Məmmədağa Şirəliyev təyin olunmuşdur.

1992-ci ildə aparılan struktur islahatları nəticəsində Azərbaycan dili tarixi şöbəsi Azərbaycan dili dialektologiyası şöbəsi ilə birləşdirilərək “Azərbaycan dilinin tarixi və dialektologiyası” şöbəsi adı altında fəaliyyət göstərmişdir. 1996-cı ildə şöbələr yenidən ayrılmışdır.

2013-cü ildə şöbələr yenidən birləşdirilmiş, 2016-cı ildə isə sonuncu dəfə ayrılaraq müstəqil şöbələr kimi fəaliyyətlərini davam etdirmişlər.

Şöbənin əsas elmi istiqamətləri aşağıdakılardır:

• Azərbaycan dilinin tarixi inkişaf qanunauyğunluqlarının tədqiqi
• XIII əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədərki yazılı abidələrin araşdırılması
• Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikasının türk dilləri və yazılı abidələri ilə müqayisəli-tarixi aspektdən öyrənilməsi
• Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı nümunələrinin dil və üslub xüsusiyyətlərinin araşdırılması

• Əbdüləzəl Dəmirçizadə (1945–1950; 1956–1960)
• Məmmədağa Şirəliyev (1951)
• Rəsul Rüstəmov (1951–1953)
• Cəlal Əfəndiyev (1953–1956)
• Mirzə Rəhimov (1960–1968)
• Rəhilə Məhərrəmova (1968–1974)
• Vaqif Aslanov (1974–1986)
• Vahid Adilov (1986–1992)
• Fazil Əhmədov (1992–1996)
• Sevil Mehdiyeva (1996–2013)
• Teyyub Quliyev (2013–2016; 2018–2022)
• Möhsün Nağısoylu (2016–2018)
• Xədicə Heydərova (2023– )

Şöbədə müxtəlif illərdə aşağıdakı alimlər fəaliyyət göstərmişlər:

• Afina Əlizadə
• Minayə Cavadova
• Müseyib Məmmədov
• Məhərrəm Əhmədov
• Vahidə Cəfərzadə
• Reyhan Mədətova
• Aynur Mahmud
• Aynur Paşayeva
• Türkan Əsgərova
• Elnurə Abbasova
• Rəna Abbaslı

Şöbənin əməkdaşları tərəfindən Azərbaycan dilinin tarixi üzrə müxtəlif monoqrafiyalar və lüğətlər hazırlanmışdır:

• Sabirin satirik şeirlərinin leksikası — Rəhilə Məhərrəmova (1968)
• Şah İsmayıl Xətainin leksikası — Minayə Cavadova (1977)
• Azərbaycan milli ədəbi dilinin təşəkkülü — Muradxan Cahangirov (1978)
• Azərbaycan ədəbi dili tarixi (4 cilddə) — kollektiv əsər (2007)
• Kitabi-Dədə Qorqud dastanının qrammatik tədqiqi (2018)
• Füzuli ədəbi məktəbi (XVI–XVIII əsrlər) — Aynur Mahmud (2019)
• Türk mənşəli arxaizmlər lüğəti (3 cilddə) (2024)
• Azərbaycan dilinin müxtəsər tarixi lüğəti (2 cilddə) (2025)

• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu – 80. Bakı: Elm və təhsil, 2025.