Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası — Vikipediya

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli ŞurasıAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 27 may 1918-ci ildən 17 iyun 1918-ci ilədək və yenidən 16 noyabr 1918-ci ildən 3 dekabr 1918-ci ilədək olan dövrdə mövcud olmuş ilk qanunvericilik qurumu. Seçkilər ilə formalaşan bir qanunverici quruluşdur.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası
Növü
Növü
İdarə heyəti
Sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Müsavat Partiyası
28 may 1918 tarixindən
Quruluşu
Üzvlərin sayı 44
Azerbaijani National Council.svg
Siyasi partiyalar
Seçkilər
Sonuncu seçkilər 1917
Məclis zalı
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini elan edir. 28 May 1918, Tiflis

Tarixi

Zaqafqaziyadan seçilmiş deputatlar tərəfindən hakimiyyət orqanı kimi Tiflisdə 1918-ci ilin fevral aylnda yaradılmış olan Zaqafqaziya Seyminin 26 may 1918-ci ildə son iclası keçirildi. Həmin seymdə Azərbaycan 44 deputatdan ibarət dörd müsəlman partiyası -Müsavat Partiyası və ona qoşulan demokratik bitərəflər qrupu, Müsəlman Sosialist Bloku, Rusiyada Müsəlmanlıq "İttihad", Hümmət Partiyası (menşevik) partiyaları tərəfindən təmsil olunurdu. Ertəsi gün, mayın 27-də, keçmiş Seymin Müsəlman fraksiyası tərəfindən fövqəladə iclas çağrildi. İclası keçirməkdə məqsəd — yaranmış siyasi vəziyyəti müzakirə etmək idi və keçmiş Zaqafqaziya Seyminin müsəlman fraksiyasının bütün üzvləri Azərbaycanın istiqlaliyyətini elan edərək müstəqil dövlət yaratmaq, Azərbaycanın idarə edilməsini öz üzərlərinə götürmək, Müvəqqəti Milli Şura yaratmaq qərarına gəldilər. Mayın 28-də Tiflisdə keçmiş Qafqaz Canişininin sarayında Azərbaycan Milli Şurasının ilk iclası keçirildi.

  Türk millətini Mavərayi-Qafqas seymində zirdəki dörd firqə təmsil ediyordu: 1) Türk xəlq ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat Firqəsi və ona ilhaq edən demokratik firqə qrupu, 2)Müsəlman Sosialist Bloku, 3)Rusiyada Müsəlmanlıq "İttihad", 4)Sosial-Demokrat Müsəlman Hümmət Firqəsi (menşevik)
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
 

Milli Şura Cənub-Şərqi Qafqazda müstəqil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulması barədə qərar qəbul etdi, müstəqillik haqqında Akt — İstiqlal bəyannaməsi qəbul etdi. Tarixi iclasda Milli Şuranın aşağıdakı üzvləri iştirak etmişlər:

Həsən bəy Ağayev, Mustafa Mahmudov, Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Mir Hidayət bəy Seyidov, Heybətqulu bəy Məmmədbəyli, Mehdi bəy Hacınski, Əli Əsgər bəy Mahmudbəyov, Aslan bəy Qardaşov, Sultan Məcid Qənizadə, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Mehdi bəy Hacıbababəyov, Məmməd Yusif Cəfərov, Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Rəhim bəy Vəkilov, Həmid bəy Şahtaxtinski, Firidun bəy Köçərli, Camo bəy Hacınski, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Xosrov bəy Sultanov, Cəfər Axundov, Məhəmməd Məhərrəmov, Cavad bəy Məlik-YeqanovHacı Səlim Axundzadə.

Səsvermədə 24 nəfər müstəqilliyin lehinə səs vermiş, iki nəfər (Sultan Məcid QənizadəCəfər Axundov) bitərəf qalmışlar Altı bənddən ibarət olan bəyannaməni Azərbaycan Milli Şurasının üzvlərindən Həsən bəy Agayev, Fətəli Xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Camo bəy Hacınski, Şəfı bəy Rüstəmbəyli, Nəriman bəy Nərimanbəyli, Cavad bəy Məlik-YeqanovMustafa Mahmudov imzalamışdılar.

Müvəqqəti Milli Şuranın Sədri vəzifəsinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (Müsavat Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sədri), onun müavini isə doktor Həsən bəy Ağayev seçildilər. İcra Komitəsinin sədri vəzifəsinə isə Fətəli xan Xoyski seçildi.

Həmin iclasda Milli Şura ilk Müvəqqəti hökumətin yaradılması haqqında qərar qəbul etmişdir.

  "Xalq seçkiləri ilə seçilmiş Azərbaycan Milli Müsəlman Şurası bildirir: Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqları suveren hüquqlara malikdirlər, Şərqi və Cənubi Zaqafqaziyadan ibarət olan Azərbaycan tam hüquqlu müstəqil dövlətdir. Müstəqil Azərbaycanın siyasi quruluş forması Demokratik Respublikadır.Müəssislər Məclisi çağırılana qədər bütün Azərbaycanın idarəsi başında xalq seçkiləri ilə seçilmiş Milli Şura və Milli Məclis qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur".  

Milli Şura və ilk hökumət 1918-ci il iyunun 16-da Tiflisdən Gəncəyə köçmüş, noyabrın 16-dan dekabrın 7-sinədək – yəni ilk Parlamentin açılışınadək Bakıda fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Hökumət

1918-ci il may ayının 28-də Milli Şuranın birinci iclasında Azərbaycanın müstəqil dövlət elan olunması haqqında tarixi qərar qəbul edildi. Həmin iclasda yeni demokratik dövlətin yaranması faktını hüquqi cəhətdən təsbit edən "Azərbaycanın istiqlaliyyəti haqqında Akt" qəbul edildi. Bir saatlıq fasilədən sonra iclas öz işinə yenidən başladıqda, ilk Azərbaycan hökumətini təşkil etmək haqqında tapşırıq almış Fətəlixan Xoyski müvəqqəti hökumətin tərkibini elan etdi:

Buraxılması

1918-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunverici orqanı olan Parlamentin işə başlaması ilə Milli Şuranın fəaliyyətinə xitam verildi.

İyunun 16-da Gəncəyə köçən Azərbaycan Milli Şurasının və Hökümətinin tərkibinə etimadsızlıq siyasi böhrana səbəb olmuşdu. Azərbaycanın Osmanlıya ilhaq edilməsinin tərəfdarı olanlar Milli ŞuranınHökümətin işini pozmağa çalışırdılar.

Yaranmış mürəkkəb siyasi şəraitdə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini qoruyub saxlamaq naminə Milli Şuranın buraxılması qərara alındı. Qərarda deyilirdi ki, Azərbaycanın ağır daxili və xarici vəziyyətini nəzərə alaraq, bütün hakimiyyət Fətəli xan Xoyskinin sədrliyi ilə təşkil olunan hökumətə verilir və bu hökumət öz hakimiyyətini qısa müddətə çağırılmalı olan Müəssislər Məclisindən başqa heç kəsə güzəştə getməməlidir.

Mayın 27-də Azərbaycan Milli Şurası təsis olunmuş, iyunun 17-də isə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb, 6 aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisi çağrılmaq şərti ilə, bütün qanunverici və icraedici hakimiyyəti Müvəqqəti hökumətə vermişdir.

Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı. Milli Şuranın qərarından hələ 6 ay keçməmiş, hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda Fətəli xan Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən, 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri Fətəli xan Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü.

Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il noyabrın 19-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında Azərbaycan Milli Şurası həmin il dekabrın 3-də Müəssislər Məclisinin- geniş tərkibli Azərbaycan Parlamentinin çağırılması haqqında qanun qəbul etdi və öz fəaliyyətini dayandırdı.

Üzvləri

Üzv
Foto
Fraksiya (Partiya)
Başlama tarixi
Bitmə tarixi
Abbasqulu Kazımzadə
(1882–1947)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918

(1886–?)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
3 dekabr 1918
7 dekabr 1918
Aslan bəy Əli ağa oğlu Qardaşov
(1866–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Aslan bəy Ağalar bəy oğlu Səfikürdski
(1881–1937)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Bağır bəy Kərbəlayı Əsgər oğlu Rzayev
(1891–1927)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Camo bəy Süleyman bəy oğlu Hacınski
(1888–1942)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Cavad bəy Rza bəy oğlu Məlik-Yeqanov
(1878–1937)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
3 aprel 1919
Cəfər Hacı Şeyx Həsən oğlu Axundov
(1878–1931)
 
Hümmət Partiyası
27 may 1918
1 iyun 1918
Əhməd bəy Ömər oğlu Pepinov
(1893–1938)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Əkbər ağa İbrahim oğlu Şeyxülislamov
(1891–1961)
 
Hümmət Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Əli Əsgər bəy Hacı İbrahimxəlil bəy oğlu Mahmudbəyov
(1875–1968)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Əlixan Qadoeviç Qantəmir
(1886-1963)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Əlimərdan bəy Ələkbət bəy oğlu Topçubaşov
(1862–1934)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Bitərəf
27 may 1918
7 dekabr 1918
Fətəli xan İskəndər xan oğlu Xoyski
(1875–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Firidun bəy Əhməd bəy oğlu Köçərli
(1863–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Hacı Səlim Mirzə İsmayıl Qasir oğlu Axundzadə
(1872–1930)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Heybətqulu Həbibulla oğlu Məmmədbəyov
(1879–1937)
 
İttihad Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Həmid bəy Xəlil ağa oğlu Şahtaxtinski
(1880–1944)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Həsən bəy Məşədi Hüseyn oğlu Ağayev
(1875–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Xəlil bəy Hacıbaba oğlu Xasməmmədov
(1873–1947)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Xosrov bəy Paşa bəy oğlu Sultanov
(1879–1943)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Bitərəf
27 may 1918
7 dekabr 1918
Xudadat bəy Ağa bəy oğlu Məlik-Aslanov
(1879–1935)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
İbrahim ağa Paşa ağa oğlu Vəkilov
(1853–1934)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
İbrahim bəy İsə bəy oğlu Heydərov
(1879-1949)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
İbrahim Məhərəm oğlu Əbilov
(1881–1923)
 
Hümmət Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
İslam bəy Qəbulzadə
(1879–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Qasım bəy Abbasqulu bəy oğlu Camalbəyov
(1881–1938)
 
Hümmət Partiyası
1 iyun 1918
7 dekabr 1918
Qazı Əhməd bəy Məhəmmədbəyov
(1889–1937)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Lütfəli bəy Rəhim bəy oğlu Behbudov  
(1877–1918)
 
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Müsavat Partiyası
27 may 1918
1918
Mehdi bəy Hacıbababəyov
(1871–1925)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Mehdi bəy Süleyman bəy oğlu Hacınski
(1879–1941)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə
(1884–1955)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Məhəmməd Məhərrəmov
(1895–1982)
 
Müsəlman Sosialist Bloku
27 may 1918
7 dekabr 1918
Məmməd Yusif Hacıbaba oğlu Cəfərov
(1885–1935)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Bitərəf
27 may 1918
7 dekabr 1918
Məmmədhəsən Cəfərqulu oğlu Hacınski
(1875–1931)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Məmmədrza ağa Mənsur ağa oğlu Vəkilov
(1864–1944)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Mir Hidayət bəy Mir Adil oğlu Seyidov
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Mir Yaqub Mir Əbdüləziz oğlu Mehdiyev
(1891–1949)
 
İttihad Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Mirzə Cəlal Hacı Ələkbər oğlu Yusifzadə
(1862–1931)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Musa bəy Hacı Məmmədhüseyn oğlu Rəfiyev
(1888–1938)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Mustafa Hacı Musa oğlu Mahmudov
(1878–1937)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Müseyib bəy Qəhrəman bəy oğlu Əxicanov
(1892–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Nəriman bəy Həşim bəy oğlu Nərimanbəyli
(1889–1937)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Nəsib bəy Yusif bəy oğlu Yusifbəyli
(1881–1920)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Rəhim bəy Alı ağa oğlu Vəkilov
(1898–1934)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Sultan Məcid Murtuzəli oğlu Qənizadə
(1866–1938)
 
İttihad Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Şəfi bəy Mustafa bəy oğlu Rüstəmbəyli
(1893–1960)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
27 may 1918
7 dekabr 1918
Teymur bəy Məhəmmədqulu bəy oğlu Makinski
(1874–?)
 
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu
Müsavat Partiyası
29 may 1918
7 dekabr 1918

(?–1938)
 
Müsavat və bitərəflər fraksiyası
Bitərəf
27 may 1918
7 dekabr 1918

Rəhbərlik

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının icraedici orqanı Rəyasət Heyəti və İcra Komitəsidir. Müvəqqəti Milli Şuranın Sədri vəzifəsinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (Müsavat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin sədri), onun müavini isə doktor Həsən bəy Ağayev seçildilər. İcra Komitəsinin sədri vəzifəsinə isə Fətəli xan Xoyski (bitərəf) seçildi. Rəyasət Heyətinə Müsavat Partiyası və bitərəflərin demokratik qrupu tərəfindən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Həsən bəy Ağayev, Məmmədhəsən Hacınski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Xəlil bəy Xasməmmədov, Məmməd Yusif Cəfərov, Müsəlman Sosialistlər Blokundan Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Camo bəy Hacınski, Sosial-Demokrat (menşevik) Hümmət Partiyasından Əkbər ağa Şeyxülislamov, İttihad Partiyasından doktor Xosrov Paşa bəy Sultanov daxil oldu. Bu zaman Batum konfransında Türkiyə nümayəndə heyəti ilə danışıqlar aparan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə gizli səsvermə yolu ilə Azərbaycan Milli Şurasının sədri, Həsən bəy Ağayev isə onun müavini seçildi.

1918-ci ilin iyun ayının 7-də 4-cü iclasda Həsən bəy Ağayev vəzifəsindən istefa versə də Fətəli xan Xoyski tərəfindən istefası qəbul olunmur.

Qeydlər

  1. 1918-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunverici orqanı olan Parlamentin işə başlaması ilə Milli Şuranın fəaliyyətinə xitam verildi.
  2. Milli Şuranın 4 dekabr 1918 tarixili son iclasında Şamaxı qəzasından 2 namizəd (Yusif Əhmədzadə və Həbib bəy Mahmudbəyov) yerli komitələrdən və 3 namizəd (Əliheydər Qarayev, Asəf bəy Şıxəlibəyov və Ağa bəy Səfərəliyev) ağsaqqallar şurasından namizəd göstərildi. Yusif Əhmədzadənin artıq Ticarət-Səneyə İttifaqı siyahısından şuraya üzv olduğu üçün namizədliyi avtomatik ləğv olundu. Digər 4 üzv arasından şuraya üzv seçimi üçün seçkilər keçirildi. Gizli səs verməylə Asəf bəy Şıxəlibəyov 11, Əliheydər Qarayev 9, Həbib bəy Mahmudbəyov isə 1 səs aldı. Asif bəy Şıxəlibəyov beləliklə şura üzvü seçildi.
  3. Milli Şuranın 1 iyun 1918 tarixli Tiflisdə keçirilən sayca üçüncü iclasında isə Hümmət Partiyası Cəfər Axundovun əvəzinə Qasım bəy Camalbəyovun üzvlüyünü təklif edir və təklif qəbul olunur.
  4. Lütfəli bəy Behbudov 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən öldürülmüşdür.
  5. Milli Şuranın 29 may 1918 tarixli sayca ikinci iclasında Teymur bəy Makinskinin şura üzvlüyünə qəbulu yekdil səslə qəbul edilir.

İstinadlar

  1. [Azərbaycan cümhuriyyəti (1918–1920), "Elm" nəşriyyatı, Bakı, 1998, 336 s.]
  2. Искендеров M.C. Из истории борьбы коммунистической партии Азербайджана за победу Советской власти. Баку, 1958, с.345
  3. Zaqafqaziya Seymininin Müsəlman fraksiyası və Azərbaycan Milli Şurası iclaslarının protokolları 1918-ci il,"Adiloğlu" nəşriyyatı, Bakı, 2006, 216 səh. (Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv idarəsi)
Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar


Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2021