Vikipediya ?

Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası

Yaşasın Böyük Oktyabr İnqilabı.jpeg
Azərbaycan KP-yə həsr edilən plakatlardan biri

Azərbaycan Komunist Partiyası (1952 ilə qədər — Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası) — Sov.İKP rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən və onun proqram vəzifələrini Azərbaycan SSR-də həyata keçirən təşkilat.

Mündəricat

Tarixi

Azərbaycanda birinci kommunist hərəkətin tərəfdarları 1898-ci ildə yaranıb.

 
 
Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXIX və XXX qurultaylarında

Azərbaycan Kommunist Partiyası öz tarixinə 1920-ci il fevralın 20-də başlayıb. Onun tərkibinə "Hümmət" partiyası, "Ədalət" partiyası, "Aqrar" partiyası və Azərbaycan bolşeviklər partiyası aid idi. Bu məqsədlə AK(b)P-nin Bakıda şəhər və rayon partiya komitələri, eləcə də qəzalarda 14 qəza partiya komitəsi təşkil olundu. Hələ 1920-ci ilin yanvarından RK(b)P Bakı komitəsi yanında Ə. Qarayevin sədrliyi ilə AXC-ni devirmək üçün silahlı üsyan təşkil etmək məqsədilə “operativ qərargah" fəaliyyət göstərirdi. 1920-ci il aprelin 24-dən isə AK(b)P MK-nın hərbitexniki komissiyası silahlı üsyana hazırlığı öz üzərinə götürdü. AK(b)P-nin erməni daşnak üzvləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində milli hökumətə qarşı təxribatçı dəstələrin təşkilində xüsusi fəallıq göstərirdilər. Hücuma keçmək üçün bolşevik-sovet qoşunlarının Azərbaycana daxil olmasını gözləyirdilər. 1920-ci il aprelin 24-də RK(b)P Qafqaz diyar komitəsi, AK(b)P MK-sı və Bakı komitəsinin birgə qərarı ilə Bakı r-nunun partiya təşkilatlarında hərbi vəziyyət elan edildi və bu təşkilatlarda birləşmiş bolşeviklər tam döyüş hazırlığına gətirildi. Silahlı üsyana rəhbərlik döyüş qərargahına tapşırıldı, AK(b)P-nin Mərkəzi və Bakı komitələri bütünlüklə qərargaha tabe edildi. Beləliklə, AXC-nin devrilməsində və 11-ci Qırmızı ordunun Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi qanlı qırğınlarda AK(b)P fəal rol oynadı. Aprel işğalından sonra AK(b)P respublikada yeganə hakim partiya oldu. Azərbaycanın hər yerində inqilab komitələri yaradılmış, milli müstəqillik şüurunu məhv edən kommunist diktaturası formalaşdırılmışdı.

1988-ci ildə başlanan Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində Sov.İKP-nin tutduğu ermənipərəst mövqe Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatının genişlənməsinə gətirib çıxardı. Bunun qarşısını almaq məqsədilə 1990-ci ildə Mərkəz Bakıya qoşun yeridərək qırğın törətdi. Bu hadisələrdən sonra AKP-yə olan etimad itirilmiş və minlərlə kommunist partiya sıralarını tərk etmişdi.

1991-ci il sentyabrın 1-də Azərbaycan KP ləğv edilib.

Qurultayları

Qurultaylar — AKP-nin ali orqanı kimi sayılmışdır. Fəaliyyətində Sov.İKP və onun rəhbər orqanları əsas tutub. Azərbaycan KP qurultayları AKP MK-nın, MNK-nın və Təftiş komissiyasının hesabatlarını dinləyib, partiya, təsərrüfat və mədəni quruculuq məsələlərini müzakirə edib, AKP MK, TK və Sov.İKP qurultayına nümayəndələr seçilib.

Konfranslar

Konfranslar respublika partiya təşkilatın ali orqanı olub, qərarlar qəbul edirdi, partiya komitələti seçirdi. 1923-cü ildən konfransların rolu MK-nın plenumlarına keçib.

Mərkəzi Komitəsi

Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi — AKP-nın qurultaylararası ali orqanı.

Qara yanvardan sonra qırılan partbiletlər

AKP-nın Mərkəzi Komitəsi müntəzəm plenumları keçirib, plenumlarda MK-nin üzvü həlledici səslə iştirak edib, MK-yə namizəd olan şəxslər isə məşvərətçi səslə. MK plenumlarda AKP-nin Büro və katiblik seçilirdi.

1986-cı ildə elə şöbələr var idi:

  • İşlər şöbəsi
  • İnzibati orqanlar şöbəsi
  • Kənd təsərrrüfatı və yeyinti sənayesi şöbəsi
  • Kimya və neft sənayesi şöbəsi
  • Tikinti və şəhər təsərrüfatı şöbəsi
  • Mədəniyyət şöbəsi
  • İqtisadiyyat şöbəsi
  • Xarici işlər şöbəsi
  • Ümumi şöbəsi
  • İşıq sənayesi və ərzaq malları şöbəsi
  • Maşınqayırma şöbəsi
  • Təbliğat və təşviqat şöbəsi
  • Elm və xalq maarifi şöbəsi
  • Ticarət və məişət xidməti şöbəsi
  • Nəqliyyat və rabitə şöbəsi
  • Su təsərrüfatı və kənd tikintisi şöbəsi

Daha da AKP Mərkəzi Komitəsinin quruluşuna "Kommunist" nəşriyyatı, "Kommunist" və "Bakinski raboçi" qəzetləri, Bakı Ali Partiya Məktəbi, Partiya Tarixi və Marksizm-Leninizm İnstitutları girirdi.

Region komitələri

1920-ci ilin fevralında AKP-nın qəza komitələri yarandı:

  • Ağdaş qəza partiya komitəsi (1926-cı ildə ləğv olunub)
  • Gəncə qəza partiya komitəsi
  • Göyçay qəza partiya komitəsi
  • Cəbrayıl qəza partiya komitəsi
  • Qazax qəza partiya komitəsi
  • Qubadlı qəza partiya komitəsi (1923-cü ildə ləğv olunub)
  • Quba qəza partiya komitəsi
  • Lənkəran qəza partiya komitəsi
  • Nuxa qəza partiya komitəsi
  • Salyan qəza partiya komitəsi
  • Tovuz qəza partiya komitəsi (1923-cü ildə ləğv olunub)
  • Şamxor qəza partiya komitəsi (1926-cı ildə ləğv olunub)
  • Şamaxı qəza partiya komitəsi
  • Şuşa qəza partiya komitəsi (1923-cü ildə ləğv olunub)

1922-ci ildə Cavanşir, Naxçıvan və Şərur-Dərəlyaz (1923-ci ildə hər üçü də ləğv edilib), 1923-ci ildə Ağdam və Kürdistan qəza komitələri və Dağlıq Qarabağ vilayət komitəsi yarandı.

 
Azərbaycan KP Kirovabad şəhər komitəsinin binası

1925-ci ildə Azərbaycan SSR-in inzibati bölgüsündə dəyişiliklər yol verdi və bir sıra dairə komitələri yarandı:

  • Əbrəqunis dairə partiya komitəsi
  • Baş-Noraşen dairə partiya komitəsi
  • Qıvrağ dairə partiya komitəsi
  • Culfa dairə partiya komitəsi
  • Ordubad dairə partiya komitəsi
  • Paraqa dairə partiya komitəsi
  • Tümbül dairə partiya komitəsi
  • Nərimanov dairə partiya komitəsi

1929-ci ildə bütün qəzalar ləğv olunur və yeni dairələr (və eyni vaxtda dairə komitələr) bərpa edilir

  • Gəncə dairə partiya komitəsi
  • Zaqatala dairə partiya komitəsi
  • Qarabağ dairə partiya komitəsi
  • Quba dairə partiya komitəsi
  • Kürdüstan dairə partiya komitəsi
  • Lənkəran dairə partiya komitəsi
  • Muğan dairə partiya komitəsi
  • Zaqatala-Nuxa dairə partiya komitəsi
  • Şirvan dairə partiya komitəsi

1930-cu ildə bütün dairələr ləğv olunur, rayonlar təşkil edilib. 1930-1991 illərdə aşağıdakı rayon partiya komitələri olub.

  • Abşeron (1963-1991)
  • Ağcabədi (1930-1963, 1965-1991)
  • Ağdam (1930-1991)
  • Ağdaş (1930-1991)
  • Ağstafa (1939-1959, 1990-1991)
  • Ağsu (1930-1931, 1943-1963, 1965-1991)
  • Astara (1930-1963, 1965-1991)
  • Babək (1930-1991)
  • Balakən (1930-1963, 1965-1991)
  • Beyləqan (1939-1963, 1965-1991)
  • Bərdə (1930-1991)
  • Bilsəuvar (1930-1963, 1964-1991)
  • Cəbrayıl (1930-1963, 1964-1991)
  • Cəlilabad (1930-1991)
  • Culfa (1930-1991)
  • Daşkəsən (1930-1963, 1965-1991)
  • Füzuli (1930-1991)
  • Gədəbəy (1930-1991)
  • Qasım İsmayılov (1930-1963, 1964-1991)
  • Xanlar (1930-1991)
  • Hacıqabul (1939-1959, 1990-1991)
  • Xaçmaz (1930-1963, 1965-1991)
  • Xızı (1930-1956, 1990-1991)
  • İmişli (1930-1991)
  • İsmayıllı (1931-1991)
  • Kəlbəcər (1930-1991)
  • Kürdəmir (1930-1991)
  • Qax (1930-1963, 1965-1991)
  • Qazax (1930-1991)
  • Qutqaşen (1930-1963, 1965-1991)
  • Mərəzə (1930-1931, 1943-1959, 1990-1991)
  • Quba (1930-1991)
  • Qubadlı (1930-1931, 1933-1963, 1964-1991)
  • Qusar (1931-1991)
  • Laçın (1930-1991)
  • Lerik (1930-1991)
  • Lənkəran (1930-1991)
  • Masallı (1930-1991)
  • Neftçala (1940-1959)
  • Vartaşen (1930-1991)
  • Ordubad (1930-1963, 1965-1991)
  • Saatlı (1930-1963, 1965-1991)
  • Sabirabad (1930-1991)
  • Salyan (1930-1991)
  • Samux (1930-1954)
  • Siyəzən (1940-1959)
  • Dəvəçi (1930-1963, 1965-1991)
  • Şamaxı (1930-1991)
  • Şəki (1931-1963, 1965-1991)
  • Şəmkir (1930-1991)
  • İliç (1930-1991)
  • Tərtər (1930-1931, 1934-1963, 1965-1991)
  • Tovuz (1930-1963, 1965-1991)
  • Ucar (1939-1991)
  • Yardımlı (1930-1991)
  • Yevlax (1935-1963, 1965-1991)
  • Zaqatala (1930-1991)
  • Zəngilan (1930-1991)
  • Zərdab (1935-1963, 1965-1991)
  • Hacıkənd (1930-1931)
  • Əliabad (1930-1931)
  • Göynük (1930-1931)
  • Çuxurabad (1930-1931)
  • Qaraməryəm (1930-1931)
  • Qarasu (1930-1931)
  • Xəzri (1930-1931)
  • Xıllı (1939-1991)
  • Hadrut (1930-1991)
  • Mardakert (1930-1991)
  • Qonaqkənd (1930-1959)
  • Səfərəliyev (1930-1959)
  • Xudat (1943-1959)
  • Əsgəran (1930-1991)
  • Şuşa (1930-1963, 1965-1991)
  • Martuni (1930-1991)
  • Şaumyan (1931-1991)
  • Gəncə (1931-1991)
  • Xaldan (1943-1991)
  • Əbrəqunis (1930-1949)
  • Şahbuz (1930-1963, 1965-1991)
  • Əli-Bayramlı (1930-1963, 1965-1990)
   
Sov.İKP Azərbaycanı çox böyük və perspektiv neft və pambıq bazası kimi görüb

Daha da Azərbaycanda olan respublika tabeli şəhərlərdə öz partiya komitəsin var idi:

  • Bakı partiya komitəsi (1920-1991)
  • Kirovabad şəhər partiya komitəsi (1920-1991)
  • Naxçıvan şəhər partiya komitəsi (1924-1991)
  • Stepanakert şəhər partiya komitəsi (1924-1991)
  • Sumqayıt şəhər partiya komitəsi (1953-1991)
  • Mingəçevir şəhər partiya komitəsi (1954-1991)
  • Şəki şəhər partiya komitəsi (1962-1991)
  • Əli-Bayramlı şəhər partiya komitəsi (1965-1991)
  • Yevlax şəhər partiya komitəsi (1965-1991)
  • Naftalan şəhər partiya komitəsi (1967-1991)
  • Lənkəran şəhər partiya komitəsi (1971-1991)

1953-ci ildə bir sıra rayonlar Bakı və Gəncə vilayətlərinə birləşib, Bakı və Gəncə partiya vilayət komitələri yaranıb. 1954-ci ildə ləğv olunmuşdur.

Tərkibi

1920 ildən 1990 qədər Azərbaycan Kommunist Partiyasının üzvlərin sayı artırırdı: əgər 1920 ilin əvvəlində üzvlərinin sayı 20-yə yaxın idi, 1987 ilin yanvarda isə AKP-nın üzvlərin sayı 384100 nəfərə çatdı. Qara yanvardan sonra Sov.İKP öz etimadını itirdi, və minlərlə adam onun sırasından çıxırdı.

Ali Sovetinə seçilən AKP üzvlərin də sayı artırırdı — VIII çağırışda — 269 üzv, IX - 277, X və XI çağırışlarda — 311 üzv. Amma 1990-ci ildə, birinci demokratik seçkilər keçirəndə, Ali Sovetinə ancaq 280 nəfər AKP üzvü seçilib.

AKP rəhbərləri

AKP rəhbərləri
M. B. Hüseynov
(28.04.1920—23.07.1920)
V. İ. Naneyşvili
(23.07.1920—09.09.1920)
Y. D. Stasova
(09.09.1920-15.09.1920)
Q. N. Kaminski
(24.11.1920-24.07.1921)
S. M. Kirov
(24.07.1921-20.01.1926)
L. İ. Mirzoyan
(21.01.1926-05.08.1929)
N. F. Gikalo
(05.08.1929-05.08.1930)
V. İ. Polonski
(05.08.1930-07.02.1933)
R. L. Rubenov
(05.08.1929-05.08.1930)
M. C. Bağırov
(15.12.1933—06.04.1953)
M. T. Yaqubov
(07.04.1953—12.02.1954)
İ. D. Mustafayev
(13.02.1954-08.07.1959)
V. Y. Axundov
(09.07.1959—14.07.1969)
H. Ə. Əliyev
(15.07.1969—03.12.1982)
K. M. Bağırov
(04.12.1982-21.05.1988)
Ə. X. Vəzirov
(21.05.1988-20.01.1990)
A. N. Mütəllibov
(20.01.1990-14.09.1991)

Ədəbiyyat

  • Azərbaycan Kommunist Partiyasının qurultayları // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — I cild. Bakı, 1976.. — Səh.: 151-156. 
  • Azərbaycan Kommunist Partiyasının konfransları // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — I cild. Bakı, 1976.. — Səh.: 156-157. 
  • Azərbaycan Kommunist Partiyasının qurultayları (əlavələr) // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — X cild. Bakı, 1987. — Səh.: 587-588. 
  • Azərbaycan Kommunist Partiyası // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası  : [25 cilddə] / baş red. M. K. Kərimov. — Bakı: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2010. — II cild. — Səhifələrin sayı: 604. — 10 000 nüs. — ISBN 978-9952-441-05-5.
  • Azərbaycan SSR Ali Soveti. Çağırış (8). Deputatlar. — Bakı: Azərnəşr, 1973. — Səh.: 5. 
  • Azərbaycan SSR Ali Soveti. Çağırış (9). Deputatlar. — Bakı: Azərnəşr, 1976. — Səh.: 5. 
  • Azərbaycan SSR Ali Soveti. Çağırış (10). Deputatlar. — Bakı: Azərnəşr, 1982. — Səh.: 5. 
  • Azərbaycan SSR Ali Soveti. Çağırış (11). Deputatlar. — Bakı: Azərnəşr, 1985. — Səh.: 5. 
  • The CIA World Factbook. — 1995.
  • Directorate of Intelligence. Directory of Soviet oficcials: Republic organizations.. — Washington D. C., 1986. — P. 59-63.
  • Directorate of Intelligence. Directory of Soviet oficcials: Republic organizations.. — Washington D. C., 1987. — P. 41-44.

Həmçinin bax

Xarici keçidlər

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019